MegaSoru

Işıkta Kırınım 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Işıkta Kırınım Konu Anlatımı

Bir CD'nin yüzeyinde gökkuşağı renklerinin görülmesi ya da bir kapı aralığından gelen ışığın kenarlarının bulanıklaşması, ışığın da kırınıma uğradığını gösterir.

Işıkta kırınım

Işık, ışık dalga boyuna yakın boyutlardaki bir yarıktan ya da engelin kenarından geçerken doğrusal yolundan sapar ve perdede geometrik gölge sınırının ötesine yayılır. Tek ince yarıktan geçen tek renkli ışık perdede ortada geniş ve parlak, yanlarda daha sönük aydınlık şeritler ve aralarında karanlık bölgeler oluşturan bir desen verir. Kırınım, ışığın dalga özelliğinin bir sonucudur; ses ve su dalgalarında da görülür.

Yarık genişliğinin etkisi

Yarık daraldıkça kırınım artar: perdedeki merkezi parlak şerit genişler. Yarık genişledikçe merkezi şerit daralır ve kırınım belirsizleşir; çok geniş yarıkta ışık neredeyse doğrusal ilerler. Örneğin yarık genişliği 0,1 mm, 0,2 mm, 0,4 mm iken merkezi şerit 12 mm, 6 mm, 3 mm ölçülürse genişlik ile şerit genişliğinin ters orantılı değiştiği görülür.

Dalga boyunun etkisi

Aynı yarıkta dalga boyu büyüdükçe kırınım artar ve merkezi şerit genişler. Bu yüzden kırmızı ışık, aynı yarıkta mor ya da mavi ışıktan daha geniş bir kırınım deseni oluşturur. Deney tasarlarken yarık genişliği ve ışık rengi ayrı ayrı değiştirilir; diğer değişkenler (yarık–perde uzaklığı) sabit tutulur.

Kırınım ağı

Birbirine çok yakın, eşit aralıklı çok sayıda ince yarık ya da çizgiden oluşan düzeneğe kırınım ağı denir. Kırınım ağı, beyaz ışığı bileşen renklerine ayırabilir. Bir CD'nin üzerindeki çok ince, düzenli izler kırınım ağı gibi davranır ve yüzeyde renkli desenler görülmesine neden olur. Bu konuda ayrıntılı hesaplara girilmez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Tek yarıkla yapılan kırınım deneyinde yarık 0,4 mm den 0,2 mm ye daraltılıyor. Perdedeki merkezi parlak şerit nasıl değişir?

Yarık daraldıkça kırınım artar; merkezi parlak şerit genişler.

Örnek 2. Bir deneyde yarık genişliği 0,1 mm, 0,2 mm, 0,4 mm iken merkezi şerit genişliği 12 mm, 6 mm, 3 mm ölçülüyor. Yarık 0,3 mm olursa merkezi şerit genişliğini tahmin ediniz.

Genişlik ile şerit genişliğinin çarpımı sabittir ($0{,}1 \cdot 12 = 0{,}2 \cdot 6 = 0{,}4 \cdot 3 = 1{,}2$). 0,3 mm için $\dfrac{1{,}2}{0{,}3} = 4$ mm olur.

Örnek 3. Aynı yarıktan kırmızı ve yeşil ışık geçiriliyor. Hangisinin deseni daha geniştir?

Kırmızı ışığın dalga boyu yeşilden büyüktür; dalga boyu büyüdükçe kırınım artar. Kırmızı ışığın deseni daha geniştir.

Örnek 4. Bir öğrenci, yarık genişletildiğinde kırınımın daha belirgin olduğunu söylüyor. Bu ifade doğru mu?

Hayır. Yarık genişledikçe kırınım azalır ve belirsizleşir; kırınım yarık daraldıkça belirginleşir.

Özetle

  • Işıkta kırınım, ışığın dar yarık ya da engel kenarında sapıp yayılmasıdır.
  • Yarık daraldıkça merkezi parlak şerit genişler ve kırınım artar.
  • Dalga boyu büyüdükçe (kırmızı ışık) kırınım artar.
  • Kırınım ağı beyaz ışığı renklerine ayırabilir; CD yüzeyi buna örnektir.
  • Kırınım, ışığın dalga özelliğinin kanıtıdır.

Işıkta Kırınım — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Tek renkli ışık dar bir yarıktan geçince uzak perdede yalnız keskin bir yarık görüntüsü yerine merkezi parlak bölge ve yan bölgeler oluşturuyor. Bu desen hangi olayla ilişkilidir?
AYalnız ışık kaynağının soğuması
BKırınım
CIşığın tamamen yok olması
DYalnız buharlaşma
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Dar açıklıkta ışığın yayılma biçiminin değişmesi ve aydınlık-karanlık bölgeler oluşturması kırınımla ilişkilidir.
2Kolay
Tek renkli ışıkla ideal tek yarık kırınımı yapılıyor. Uzak perdede, düzenek ekseni çevresindeki temel desen özelliği hangisidir?
ABütün perde her noktada aynı parlaklıkta
BIşık geçmesine rağmen her yerde tam karanlık
CYalnız tek bir karanlık bölge ve başka hiçbir aydınlık yok
DOrtada belirgin bir parlak bölge, iki yanda daha zayıf parlak bölgeler ve aralarında karanlık bölgeler
Çözümü göster
Doğru cevap: D
İdeal tek yarık deseninde merkezde belirgin parlak bölge ve simetrik yan bölgeler bulunur.
3Orta
İdeal tek yarık deneyinde tek renkli ışık ve yarık düzlemine paralel uzak perde kullanılıyor. Merkezi parlak bölge ile komşu yan parlak bölgeler için hangi nitel ifade doğrudur?
AYan bölgeler kaynağın ayrı ayrı renk değiştirdiğini gösterir.
BMerkezi bölge her zaman karanlıktır.
CBütün parlak bölgeler zorunlu aynı genişlik ve parlaklıktadır.
DMerkezi parlak bölge daha geniş ve daha belirgindir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Tek yarık deseninin merkezi bölgesi komşu yan parlak bölgelere göre daha geniş ve daha güçlüdür.
4Orta
Işık havada dar bir yarıktan geçip yine havada yayılarak perdede desen oluşturuyor. Neden yalnız ortam değişimine bağlı kırılma açıklaması yeterli değildir?
AYarık ışığın frekansını zorunlu sıfırlar.
BHavada hiçbir dalga olayı gözlenemez.
CDesen dar açıklıktaki dalga yayılmasıyla ilişkilidir; farklı ortama geçiş zorunlu değildir.
DKırınım için ışık mutlaka suya girmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kırınım engel veya açıklıkla ilişkilidir ve aynı ortamda da oluşabilir.
5Zor
Öğrenci merkezi ve yan parlak bölgeler için mutlaka iki ayrı dış ışık kaynağı gerektiğini söylüyor. Tek kaynakla yapılan tek yarık deneyini açıklamak için hangisi doğrudur?
AYan bölgeler mutlaka gizli ikinci lambayı kanıtlar.
BTek dış kaynak varsa dalga davranışı imkânsızdır.
CAçıklığın farklı bölgelerinden yayılan ışığın üst üste binmesi kırınım desenini oluşturabilir.
DTek yarık perdedeki bütün ışığı aynı noktada toplar.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kırınım desenini oluşturmak için iki ayrı dış kaynak gerekmez. Yarık boyunca yayılan dalga katkıları birlikte değerlendirilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular