Çözümü göster
Dar açıklıkta ışığın yayılma biçiminin değişmesi ve aydınlık-karanlık bölgeler oluşturması kırınımla ilişkilidir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir CD'nin yüzeyinde gökkuşağı renklerinin görülmesi ya da bir kapı aralığından gelen ışığın kenarlarının bulanıklaşması, ışığın da kırınıma uğradığını gösterir.
Işık, ışık dalga boyuna yakın boyutlardaki bir yarıktan ya da engelin kenarından geçerken doğrusal yolundan sapar ve perdede geometrik gölge sınırının ötesine yayılır. Tek ince yarıktan geçen tek renkli ışık perdede ortada geniş ve parlak, yanlarda daha sönük aydınlık şeritler ve aralarında karanlık bölgeler oluşturan bir desen verir. Kırınım, ışığın dalga özelliğinin bir sonucudur; ses ve su dalgalarında da görülür.
Yarık daraldıkça kırınım artar: perdedeki merkezi parlak şerit genişler. Yarık genişledikçe merkezi şerit daralır ve kırınım belirsizleşir; çok geniş yarıkta ışık neredeyse doğrusal ilerler. Örneğin yarık genişliği 0,1 mm, 0,2 mm, 0,4 mm iken merkezi şerit 12 mm, 6 mm, 3 mm ölçülürse genişlik ile şerit genişliğinin ters orantılı değiştiği görülür.
Aynı yarıkta dalga boyu büyüdükçe kırınım artar ve merkezi şerit genişler. Bu yüzden kırmızı ışık, aynı yarıkta mor ya da mavi ışıktan daha geniş bir kırınım deseni oluşturur. Deney tasarlarken yarık genişliği ve ışık rengi ayrı ayrı değiştirilir; diğer değişkenler (yarık–perde uzaklığı) sabit tutulur.
Birbirine çok yakın, eşit aralıklı çok sayıda ince yarık ya da çizgiden oluşan düzeneğe kırınım ağı denir. Kırınım ağı, beyaz ışığı bileşen renklerine ayırabilir. Bir CD'nin üzerindeki çok ince, düzenli izler kırınım ağı gibi davranır ve yüzeyde renkli desenler görülmesine neden olur. Bu konuda ayrıntılı hesaplara girilmez.
Örnek 1. Tek yarıkla yapılan kırınım deneyinde yarık 0,4 mm den 0,2 mm ye daraltılıyor. Perdedeki merkezi parlak şerit nasıl değişir?
Yarık daraldıkça kırınım artar; merkezi parlak şerit genişler.
Örnek 2. Bir deneyde yarık genişliği 0,1 mm, 0,2 mm, 0,4 mm iken merkezi şerit genişliği 12 mm, 6 mm, 3 mm ölçülüyor. Yarık 0,3 mm olursa merkezi şerit genişliğini tahmin ediniz.
Genişlik ile şerit genişliğinin çarpımı sabittir ($0{,}1 \cdot 12 = 0{,}2 \cdot 6 = 0{,}4 \cdot 3 = 1{,}2$). 0,3 mm için $\dfrac{1{,}2}{0{,}3} = 4$ mm olur.
Örnek 3. Aynı yarıktan kırmızı ve yeşil ışık geçiriliyor. Hangisinin deseni daha geniştir?
Kırmızı ışığın dalga boyu yeşilden büyüktür; dalga boyu büyüdükçe kırınım artar. Kırmızı ışığın deseni daha geniştir.
Örnek 4. Bir öğrenci, yarık genişletildiğinde kırınımın daha belirgin olduğunu söylüyor. Bu ifade doğru mu?
Hayır. Yarık genişledikçe kırınım azalır ve belirsizleşir; kırınım yarık daraldıkça belirginleşir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.