Çözümü göster
Dalganın açıklık veya engel kenarında bükülüp geometrik doğrultunun dışına yayılması kırınımdır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Limanlarda dalgakıranlar büyük dalgaları durdurur, ama liman girişindeki aralıktan geçen dalgalar liman içinde yayılır. Bir engelin ya da aralığın arkasına dalgaların bükülerek geçmesine kırınım denir.
Bir dalga, bir engelin kenarından ya da dar bir aralıktan (yarıktan) geçerken ilk doğrultusundan sapıp engelin arkasına doğru yayılır; bu olaya kırınım denir. Doğrusal su dalgalarında kırınım, dalga leğeninde (su tankında) düz dalga cepheleri bir yarıktan geçirilerek gözlenir. Yarıktan geçen dalgalar yarığın arkasında dairesel dalgalara benzer biçimde yayılır. Kırınımda dalganın frekansı, dalga boyu ve sürati değişmez; yalnızca yayılma doğrultusu ve dalga cephesinin biçimi değişir.
Kırınımın belirginliği yarık genişliği ile dalga boyunun oranına bağlıdır.
• Yarık genişliği dalga boyuna yakın ya da ondan küçükse kırınım belirgindir; dalgalar yarığın arkasında geniş bir bölgeye yayılır.
• Yarık dalga boyundan çok geniş olduğunda dalgalar büyük ölçüde doğrultusunu korur, kırınım yalnızca kenarlarda küçük sapmalar olarak görülür.
Aynı dalga için yarık daraldıkça kırınım artar; aynı yarık için dalga boyu büyüdükçe kırınım artar.
Aynı ortamda dalga sürati sabittir ($v = \lambda \cdot f$). Frekans artarsa dalga boyu küçülür, bu da yarık genişliği sabitken kırınımın azalması demektir. Frekans azalırsa dalga boyu büyür ve kırınım artar. Bu yüzden düşük frekanslı (uzun dalga boylu) dalgalar engellerin arkasına daha kolay geçer.
Liman girişindeki aralıktan geçen dalgalar liman içinde geniş bir alana yayılır. Bir adanın arkasında dalgalar tamamen sönmez, ada kenarında bükülür. Açık bir kapıdan sesin yan odaya dolması ve köşeyi dönen sesin duyulması da kırınımdır. Gözlemlerde yarık genişliği ve dalga boyu çizimle gösterilir: yarık genişliği iki dalga cephesi arası uzaklıkla (dalga boyu) karşılaştırılır.
Örnek 1. Su dalgalarının dalga boyu 2 cm dir. Yarık genişliği 1 cm ve 8 cm iken hangi durumda kırınım daha belirgindir?
Yarık genişliği dalga boyuna yakın ya da küçük olduğunda kırınım belirgindir. Dolayısıyla 1 cm lik yarıkta kırınım daha belirgindir.
Örnek 2. Sürati 20 cm/s olan su dalgalarının frekansı 10 Hz den 20 Hz e çıkarılıyor. Dalga boyu ve kırınım nasıl değişir?
10 Hz iken $\lambda = \dfrac{20}{10} = 2$ cm, 20 Hz iken $\lambda = \dfrac{20}{20} = 1$ cm dir. Dalga boyu yarıya indiği için aynı yarıkta kırınım azalır.
Örnek 3. Bir dalga leğeninde yarık daraltılıyor. Dalga boyu ve frekans sabit tutulduğuna göre yarığın arkasındaki yayılma nasıl değişir?
Yarık daraldıkça yarık genişliği dalga boyuna yaklaşır; kırınım artar ve dalgalar yarığın arkasında daha geniş bir bölgeye yayılır.
Örnek 4. Bir öğrenci, kırınımda dalga boyunun yarıktan geçerken küçüldüğünü söylüyor. Bu ifade doğru mu?
Hayır. Kırınımda dalganın sürati, frekansı ve dalga boyu değişmez; yalnız yayılma doğrultusu ve dalga cephesinin biçimi değişir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.