Çözümü göster
Barometre atmosfer basıncını ölçer.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Dünya'yı saran hava tabakası da ağırlığı nedeniyle temas ettiği her yüzeye basınç uygular. Bu konuda açık hava (atmosfer) basıncının nasıl ölçüldüğünü, yükseklikle nasıl değiştiğini ve günlük hayattaki etkilerini öğreniyoruz.
Hava kütlesi olan bir maddedir ve ağırlığı nedeniyle yeryüzüne ve içindeki her cisme basınç uygular. Bu basınca açık hava basıncı ya da atmosfer basıncı denir. Açık hava basıncı rüzgâr olmasa da vardır ve cisimlerin bütün yüzeylerine her yönden etki eder.
Açık hava basıncını ilk kez Torricelli ölçmüştür. Bir ucu kapalı, içi cıva dolu uzun bir cam boruyu cıva dolu bir kabın içine ters çevirdiğinde borudaki cıvanın bir kısmı boşalmış, bir kısmı ise borunun içinde belirli bir yükseklikte kalmıştır. Kaptaki açık cıva yüzeyine etki eden atmosfer basıncı, borudaki cıva sütununun basıncıyla dengelenir. Deniz seviyesinde bu sütunun yüksekliği yaklaşık 76 cm'dir.
Açık hava basıncını ölçen araca barometre denir. Cıvalı barometrede sütun yüksekliği arttıkça ölçülen atmosfer basıncı da artmış demektir. Sütunu dengeleyen basınç $P = \rho g h$ ile hesaplanır; burada h düşey yüksekliktir, boru eğilse de düşey yükseklik değişmez.
Atmosfer basıncı için atmosfer (atm) birimi de kullanılır. Deniz seviyesinde 1 atm yaklaşık 76 cm cıva sütununun basıncına eşittir. Cıvanın yoğunluğu 13 600 kg/m³ ve g = 10 N/kg alınırsa 1 atm yaklaşık $13\,600 \cdot 10 \cdot 0{,}76 \approx 103\,000$ Pa eder.
Aynı ortamda daha az yoğun bir sıvıyla barometre yapılırsa sütun daha uzun olur. Su ile yapılan bir barometrede sütun yaklaşık 10 m'ye ulaşır.
Yükseğe çıkıldıkça üstte kalan hava sütunu azaldığı için açık hava basıncı genellikle düşer. Dağdaki bir istasyonda basınç deniz kıyısındakinden düşüktür. Bu yüzden yüksek yerlerde su daha düşük sıcaklıkta kaynar ve deniz kıyısında kapatılan esnek bir paket yükseğe çıkınca şişer. Basınç aynı yerde hava koşullarına göre zamanla da değişebilir.
Pipetle içecek içerken pipetin içindeki havanın basıncı azaltılır; kaptaki açık sıvı yüzeyine etki eden atmosfer basıncı sıvıyı pipete iter. Vantuz cama bastırılınca içindeki hava dışarı çıkar; dışarıdaki daha büyük basınç vantuzu cama bastırır. Kenarından hava girerse basınç farkı kaybolur ve vantuz düşer. Şırıngayla su çekilmesi de aynı basınç farkına dayanır.
Örnek 1. Cıva yoğunluğu 13 600 kg/m³ ve g = 10 N/kg'dır. Bir barometrede cıva sütununun düşey yüksekliği 0,75 m ise atmosfer basıncı nedir?
$P = \rho g h = 13\,600 \cdot 10 \cdot 0{,}75 = 102\,000$ Pa olur.
Örnek 2. Bir barometre aynı gün vadiden tepeye çıkarılıyor. Cıva sütunu nasıl değişir?
Tepede açık hava basıncı daha düşüktür. Daha düşük basınç daha kısa bir cıva sütununu dengeler; bu yüzden sütun alçalır.
Örnek 3. Bir vantuz düzgün camda tutunuyor ama pürüzlü yüzeyde düşüyor. Bunun nedeni ne olabilir?
Pürüzlü yüzeyde vantuzun kenarından içeri hava sızar. İç ve dış basınç birbirine yaklaşır, vantuzu yüzeye bastıran basınç farkı kaybolur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.