Çözümü göster
Sıvı ve cisim sabit tutulup yalnız batan hacim değiştirilir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir cismi suya daldırdığımızda daha hafifmiş gibi gelir. Bunun nedeni sıvının cisme yukarı yönde uyguladığı kaldırma kuvvetidir. Bu konuda kaldırma kuvvetinin hangi değişkenlere bağlı olduğunu deneyle nasıl araştıracağımızı öğreniyoruz.
Bir cisim dinamometreye asılıp önce havada, sonra tamamen sıvının içinde tartılır. Sıvının içindeki okuma havadaki okumadan küçüktür. Aradaki fark, sıvının cisme uyguladığı yukarı yönlü kaldırma kuvvetidir:
Kaldırma kuvveti = Havadaki okuma − Sıvıdaki okuma
Doğru ölçüm için cisim kabın tabanına ya da duvarına değmemelidir; değerse taban ya da duvar da cismi destekler ve fark yalnız kaldırma kuvvetini göstermez. Okuma, cisim ve gösterge durulduktan sonra alınmalıdır.
Kaldırma kuvveti cismin sıvıya batan hacmine ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır.
Batan hacmin etkisini araştırmak için aynı cisim aynı sıvıya farklı oranlarda batırılır; sıvı sabit tutulur.
Sıvı yoğunluğunun etkisini araştırmak için aynı cisim farklı yoğunluktaki sıvılara tamamen batırılır; batan hacim sabit tutulur.
İki değişken aynı anda değiştirilirse sonuçtaki farkın hangisinden kaynaklandığı anlaşılamaz. Eş dış hacimli ama farklı kütleli iki cisim aynı sıvıya tamamen batırılırsa kaldırma kuvvetleri eşit çıkar; yani kaldırma kuvveti cismin kütlesine bağlı değildir. Tamamen batmış bir cismin daha derine indirilmesi de kaldırma kuvvetini değiştirmez.
Taşırma kabıyla yapılan deneyde, cisim sıvıya battığında taşan sıvının hacminin batan hacme eşit olduğu görülür. Taşan sıvının ağırlığı ise kaldırma kuvvetine eşittir. Buna Arşimet ilkesi denir: Bir sıvıya batırılan cisme etki eden kaldırma kuvveti, cismin yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir.
Bu ilkeden kaldırma kuvvetinin matematiksel modeli elde edilir:
$F_k = \rho_{sıvı} \cdot g \cdot V_{batan}$
Kaldırma kuvveti batan hacimle ve sıvı yoğunluğuyla doğru orantılıdır. Batan hacim iki katına çıkarsa kuvvet iki katına çıkar; batan hacim iki katına çıkarken yoğunluk yarıya inerse kuvvet değişmez.
Arşimet'in kral için yapılan tacın saf altından olup olmadığını, tacın yerini değiştirdiği suyun hacmini ölçerek araştırdığı anlatılır.
Örnek 1. Bir cisim havada 5 N, tamamen suya batırıldığında 3 N okunuyor. Kaldırma kuvveti nedir?
Kaldırma kuvveti 5 − 3 = 2 N'dir ve yukarı yöndedir.
Örnek 2. Yoğunluğu 1000 kg/m³ olan suda batan hacim 200 cm³'tür. Kaldırma kuvveti nedir? (g = 10 N/kg)
Hacim metreküpe çevrilir: 200 cm³ = 0,0002 m³. $F_k = 1000 \cdot 10 \cdot 0{,}0002 = 2$ N olur.
Örnek 3. Bir cisim havada 9 N, bir sıvıda yarısı batarken 7 N okunuyor. Tamamen batınca dinamometre ne gösterir?
Yarısı batarken kaldırma kuvveti 9 − 7 = 2 N'dir. Tamamen batınca batan hacim iki katına çıktığı için kaldırma kuvveti 4 N olur. Dinamometre 9 − 4 = 5 N gösterir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.