Çözümü göster
Tanecikler çarpışmadan tepkime gerçekleşmez.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Kibrit kutusundaki kibritler oksijenle iç içe olduğu hâlde kendiliğinden yanmaz; sürtünmeyle biraz enerji verilince yanar. Bir tepkimenin gerçekleşmesi için tanecikler yalnızca karşılaşmakla kalmaz, belirli koşulları sağlayarak çarpışmalıdır. Bu koşulları çarpışma teorisi açıklar.
Çarpışma teorisine göre bir tepkimenin gerçekleşmesi için tepken taneciklerinin çarpışması gerekir. Ancak her çarpışma ürün oluşturmaz. Ürün oluşturan çarpışmalara etkin çarpışma denir. Bir çarpışmanın etkin olması için iki koşul gerekir:
• Tanecikler yeterli enerjiye sahip olmalıdır: çarpışan taneciklerin toplam kinetik enerjisi aktivasyon enerjisine eşit ya da ondan büyük olmalıdır.
• Tanecikler uygun doğrultuda çarpışmalıdır: bağ oluşturacak atomların birbirine doğru yönelmesi gerekir.
Tepkimenin başlaması için gereken en küçük enerjiye aktivasyon enerjisi (Ea) denir. Etkin bir çarpışma sırasında eski bağlar zayıflarken yeni bağlar oluşmaya başlar; bu kısa ömürlü, yüksek enerjili ara yapıya aktifleşmiş kompleks denir. Aktifleşmiş kompleks ya ürünlere ya da yeniden tepkenlere dönüşür.
Tepkimenin potansiyel enerji–tepkime koordinatı grafiğinde:
• Tepkenlerin enerjisi ile tepenin (aktifleşmiş kompleksin) enerjisi arasındaki fark ileri tepkimenin aktivasyon enerjisidir.
• Ürünlerin enerjisi ile tepe arasındaki fark geri tepkimenin aktivasyon enerjisidir.
• Ürünlerin enerjisi ile tepkenlerin enerjisi arasındaki fark ΔH'dir. Ürünler daha düşük enerjide ise tepkime ekzotermiktir.
İleri ve geri aktivasyon enerjileri arasındaki fark ΔH'ye eşittir: ΔH = Ea(ileri) − Ea(geri).
Örnek 1. Bir tepkimede tepkenlerin potansiyel enerjisi 50 kJ, aktifleşmiş kompleksin 130 kJ, ürünlerin 20 kJ'dir. İleri ve geri tepkimenin aktivasyon enerjilerini ve ΔH'yi bulunuz.
İleri aktivasyon enerjisi 130 − 50 = 80 kJ, geri aktivasyon enerjisi 130 − 20 = 110 kJ'dir. ΔH = 20 − 50 = −30 kJ olur; tepkime ekzotermiktir. Kontrol: ΔH = 80 − 110 = −30 kJ.
Örnek 2. Bir kapta saniyede milyarlarca çarpışma olduğu hâlde tepkime yavaş ilerliyor. Bu durum nasıl açıklanır?
Çarpışmaların büyük çoğunluğu etkin değildir. Ya taneciklerin enerjisi aktivasyon enerjisine ulaşmaz ya da tanecikler uygun doğrultuda çarpışmaz. Yalnızca etkin çarpışmalar ürün oluşturduğu için tepkime yavaş ilerler.
Örnek 3. Bir öğrenci "Tanecikler çarpıştığı anda tepkime gerçekleşir" diyor. Bu ifade neden eksiktir?
Çarpışma tepkimenin gerekli koşuludur ama yeterli koşulu değildir. Çarpışmanın etkin olması için yeterli enerji ve uygun doğrultu gerekir. Bu koşulları sağlamayan çarpışmalardan ürün oluşmaz.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.