Çözümü göster
Hücrelerin çevresindeki sıvının bileşimi iç ortamın bir özelliğidir. Dış koşullar bunu etkileyebilir fakat aynı değişken değildir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Dışarıda hava sıcaklığı sıfırın altında da olsa, kavurucu sıcakta da olsa insan vücut sıcaklığı yaklaşık 37 derece dolayında kalır. Kan şekeri yemekten sonra bir miktar yükselir ama kısa sürede başlangıç düzeyine döner. Bu denge hâli bir tesadüf değil, düzenleme sonucudur. Bu bölümde homeostazinin ne olduğu, neden gerekli olduğu ve farklı canlılarda nasıl sağlandığı ele alınır.
Homeostazi, canlının iç ortamının (vücut sıcaklığı, kan şekeri, su ve tuz dengesi, pH, kan basıncı gibi değişkenlerin) yaşam için uygun bir aralıkta tutulmasını sağlayan düzenlemenin tümüdür. İç ortam, canlının hücrelerini çevreleyen ve hücrelerin kullandığı sıvı ortamdır. Dış ortamdaki değişimler ya da canlının kendi etkinlikleri bu değişkenleri bozabilir; homeostazi bu bozulmaları dengeler.
Homeostazi, değişkenin hiç değişmemesi anlamına gelmez. Değişkenler bir aralık içinde dalgalanır: kan şekeri yemekten sonra yükselir, birkaç saat sonra tekrar düşer. Düzenleme, sapma olunca dengeye geri dönüşü sağlar. Bu nedenle “değişim yok” ifadesi yerine “değişim sınırlı ve geri dönüşlü” demek daha doğrudur. Denge ayrıca dinamiktir: giriş ve çıkış sürekli olur, düzey yaklaşık sabit kalır.
Hücre içindeki kimyasal tepkimeler belirli sıcaklık, pH ve madde derişimi aralığında verimli çalışır. Aralıktan çıkıldığında tepkimeler yavaşlar, durur ya da hücre zarar görür. Homeostazi hücrelerin çalışabileceği koşulları sürdürür ve canlıya dış ortamdaki değişimlere karşı tolerans kazandırır.
Her canlı iç dengesini kendi yapısıyla sağlar:
• İnsanda terleme ve titreme sıcaklığı, böbrek su-tuz dengesini düzenler.
• Kertenkele gibi vücut sıcaklığı çevreye bağlı değişen canlılar sıcaklığı güneşlenmek ve gölgeye geçmek gibi davranışlarla ayarlar.
• Bitkiler stomalarını açıp kapayarak su dengesini düzenler.
• Tatlı sudaki tek hücreliler fazla suyu sürekli dışarı atan koful gibi yapılarla su dengesini korur.
Vücut sıcaklığının dış ortamla birlikte değişmesi, homeostazinin olmadığı anlamına gelmez; düzenleme davranışla da yapılabilir.
Örnek 1. Bir kişinin vücut sıcaklığı 36,5 ile 37,2 derece arasında gün içinde dalgalanıyor. Bu durum homeostazinin yokluğuna işaret eder mi?
Hayır. Homeostazi değişkenin uygun bir aralıkta kalması demektir; küçük dalgalanmalar normaldir.
Örnek 2. Bir kertenkele sabahları güneşte, öğleyin gölgede bekliyor. Bu davranış homeostazi ile nasıl ilişkilidir?
Vücut sıcaklığını uygun aralıkta tutmak için davranışsal bir düzenlemedir; yani homeostatik bir süreçtir.
Örnek 3. Bir öğrenci “kan şekeri yemekten sonra arttığına göre homeostazi yoktur” diyor. Hata nedir?
Homeostazi geçici sapmayı engellemez; sapmadan sonra değişkenin uygun aralığa dönmesini sağlar. Artıştan sonra düşüş görülüyorsa düzenleme çalışıyor demektir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.