Akım Geçen Düz Telin Manyetik Alanı Konu Anlatımı
Bir pusula her yerde doğru yönü gösterir mi? Ørsted, akım geçen bir telin yanındaki pusulanın saptığını fark ederek elektrik ile manyetizma arasındaki bağı ortaya koymuştur. Bu konuda akım geçen düz telin oluşturduğu manyetik alanı inceliyoruz.
Ørsted deneyi
Bir telin altına ya da üstüne pusula konur ve telden akım geçirilir. Pusula iğnesi sapar; akım kesilince eski konumuna döner. Akımın yönü değiştirilince iğne ters yöne sapar.
Bu deney, akım geçen bir telin çevresinde manyetik alan oluştuğunu gösterir. Pusulaların her yerde doğru yön göstermemesinin bir nedeni de yakındaki akım taşıyan teller ve cihazlardır.
Alanın yönü: sağ el kuralı
Akım geçen düz telin manyetik alan çizgileri, teli merkez alan çemberler biçimindedir.
Alanın yönü sağ el kuralıyla bulunur: sağ elin başparmağı akım yönünü gösterecek biçimde tel kavranırsa, kıvrılan dört parmak manyetik alanın dolanma yönünü gösterir.
Sayfa düzleminde çizimlerde sayfadan içeri doğru alan "×", sayfadan dışarı doğru alan "•" ile gösterilir. Sağa doğru akım taşıyan yatay bir telin üstünde alan sayfadan dışarı, altında sayfadan içeri doğrudur.
Alanın büyüklüğü
Akım geçen düz telin bir noktada oluşturduğu manyetik alanın büyüklüğü:
• Telden geçen akımla doğru orantılıdır.
• Tele olan uzaklıkla ters orantılıdır.
Bu konuda alan sayısal olarak hesaplanmaz; akım ya da uzaklık değiştiğinde alanın kaç katına çıktığı orantıyla bulunur. Akım iki katına çıkarsa alan iki katına çıkar; uzaklık iki katına çıkarsa alan yarıya iner (karesiyle değil, uzaklığın kendisiyle ters orantılı olduğuna dikkat edilmelidir).
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Akım geçen bir telden 2 cm uzaktaki noktada alan $B$'dir. 6 cm uzaktaki noktada alan ne olur?
Alan uzaklıkla ters orantılıdır. Uzaklık 3 katına çıktığı için alan $B/3$ olur.
Örnek 2. Telden geçen akım iki katına çıkarılıp ölçüm noktası tele iki kat daha uzağa alınıyor. Alan nasıl değişir?
Akım etkisiyle alan 2 katına çıkar, uzaklık etkisiyle yarıya iner. Alan değişmez.
Örnek 3. Düşey bir telde akım yukarı doğrudur. Yukarıdan bakıldığında alan çizgilerinin dolanma yönü nedir?
Sağ el kuralına göre başparmak yukarıyı gösterince parmaklar saat yönünün tersine kıvrılır. Yukarıdan bakıldığında alan saat yönünün tersine dolanır.
Özetle
- Akım geçen telin çevresinde manyetik alan oluşur (Ørsted).
- Alan çizgileri teli merkez alan çemberlerdir; yönü sağ el kuralıyla bulunur.
- Alan akımla doğru, tele uzaklıkla ters orantılıdır.
- Bu konuda alan orantıyla yorumlanır, sayısal hesap yapılmaz.
- Akımın yönü değişince alanın yönü de değişir.
Akım Geçen Düz Telin Manyetik Alanı — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Düz telin yakınındaki pusula, devrenin anahtarı kapanınca yön değiştiriyor. Bu gözlem hangi sonucu destekler?
AAkım geçen tel çevresinde manyetik alan oluşur.
BTelin yakınında Dünya'nın alanı her yerde yok olur.
CPusula iğnesinden zorunlu olarak akım geçer.
DManyetik alan oluşması için tel ile iğne birbirine değmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Anahtar kapandığında telden geçen akım yerel manyetik alana katkı yapar. Pusula bileşke alan yönüne döner.
2Kolay
Tel ve pusula sabitken anahtar kapatılıyor ve iğne sapıyor. Anahtar yeniden açıldığında iğnenin ilk yönüne dönmesi neyi destekler?
ATelin akım kesilince Dünya'nın alanını kapattığını
BPusulanın anahtar kapanınca kalıcı olarak bozulduğunu
Cİğnenin telin konumu değiştiği için saptığını
DEk manyetik etkinin teldeki akımla birlikte ortaya çıktığını
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Akım kesildiğinde telin oluşturduğu katkı ortadan kalkar. İlk yönün geri gelmesi değişimin akımla ilişkisini destekler.
3Orta
Düz tel ve pusula yerinde kalıyor. Aynı büyüklükteki akım ters çevrilince pusula başlangıç yönünün öteki tarafına sapıyor. Hangi yorum uygundur?
ADünya'nın manyetik kutupları yer değiştirir.
BTelin alanı yön değiştirmeden yalnız büyür.
CTelin oluşturduğu alanın yönü akım terslenince tersine döner.
DPusula iğnesinin N ve S uçları fiziksel olarak yer değiştirir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Geometri sabitken değişen etken akım yönüdür. Telin alanı buna bağlı olarak ters döner.
4Orta
Akımın aynı kaldığı bir düzende pusula telden uzaklaştırıldıkça ilk yönünden daha az sapıyor. Ölçüm boyunca telin alan doğrultusu ve Dünya alanı aynı kalıyor. Hangi sonuç desteklenir?
AAkım tel boyunca uzaklaştıkça yön değiştirir.
BTelin manyetik etkisi uzaklık arttıkça zayıflar.
CDünya'nın manyetik alanı telden uzakta zorunlu olarak sıfırlanır.
DSapma azaldıkça telin alanı kesinlikle büyür.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Telin katkısı zayıfladığında bileşke yönü Dünya alanının tek başına verdiği yöne yaklaşır.
5Zor
Düz telden akım geçerken pusula, akım yokken baktığı yönle telin alan yönü arasında bir doğrultuya dönüyor. En uygun açıklama nedir?
Aİğne Dünya alanıyla tel alanının yatay bileşkesini izler.
Bİğne yalnız telin boyuna doğrultusunu izler.
CTel çalışınca Dünya alanı yok olur.
DPusula iki alana sırayla ayrı ayrı döner.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Bir noktadaki katkılar vektörel birleşir. Yatay pusula bu bileşkenin yatay yönünü gösterir.