Çözümü göster
Zn atomları elektron verip Cu²⁺ iyonlarını Cu metaline dönüştürdüğünden Zn, Cu'dan daha aktiftir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir maden suyu şişesine bakır tel batırmak hiçbir değişiklik yaratmazken, çinko parçası asitli sıvıda hemen kabarcıklanır. Metallerin elektron verme eğilimi aynı değildir. Metalik aktiflik, bir metalin elektron vererek yükseltgenme eğilimini ifade eder; bu eğilim deneylerle karşılaştırılarak sıralanabilir.
Bir metal ne kadar kolay elektron veriyorsa o kadar aktiftir. Aktif metaller yükseltgenmeye, yani çözeltiye iyon olarak geçmeye eğilimlidir. Aktiflik, kütlesi büyük olmakla ya da çok parlak olmakla ilgili değildir; yalnızca elektron verme eğilimini anlatır. Bu eğilim doğrudan görülemediği için deneylerde ortaya çıkan gözlemlerden dolaylı olarak çıkarılır.
Bir metal parçası, başka bir metalin iyonlarını içeren çözeltiye batırılır. Metal daha aktifse çözeltideki iyonlara elektron verir ve çözeltiye geçer, çözeltideki metal iyonu ise katı metal olarak çökelir. Örneğin Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu olduğunda çinko bakırdan daha aktiftir (Zn > Cu). Tepkime gözlenmezse (Cu + Zn²⁺ için) bakır çinkodan daha az aktiftir. Bu karşılaştırma yer değiştirme tepkimesi olarak adlandırılır: aktif metal, daha az aktif metalin yerini alır.
Seyreltik HCl çözeltisindeki H⁺ iyonları hidrojene indirgenir. Metal asitle H₂ gazı çıkararak tepkimeye giriyorsa hidrojenden daha aktiftir (örneğin Zn, Mg, Fe). Gaz çıkışı yoksa metal hidrojenden daha az aktiftir (Cu, Ag gibi). Böylece hidrojen, aktiflik sırasında bir referans noktası olarak kullanılır: üstünde olan metaller H₂ çıkarır, altında olanlar çıkarmaz.
Elde edilen ikili karşılaştırmalar birleştirilerek bir sıra oluşturulur. Örnekler: Mg çinko iyonunu çökeltiyor (Mg > Zn), Zn bakır iyonunu çökeltiyor (Zn > Cu); buradan Mg > Zn > Cu sırası kurulur. Ancak veriler her zaman tam sırayı vermez: ayrı iki zincir elde edilmişse (A > B ve C > D) A ile C arasındaki ilişki bilinmez; iki zincir arasında ortak bir metal yoksa bunlar birleştirilemez. Kurulan sıra yalnızca kanıtın izin verdiği kadar iddialı olmalıdır.
Karşılaştırmalar kontrollü yapılmalıdır: metal parçalarının büyüklüğü, çözelti derişimi ve hacmi, sıcaklık ve bekleme süresi aynı tutulur. Yalnız bir değişken (hangi metal olduğu) farklıdır. Tepkimenin gözlenmemesi kısa süreli bir gözlemden çıkarılmamalı, gerekirse süre uzatılmalı ya da kontrol deneyi yapılmalıdır. Gaz çıkışının hızı, çökelen miktar ya da katyonun yükü aktifliğin tek başına ölçüsü değildir; hepsi koşullardan etkilenir.
Örnek 1. Bir öğrenci üç deney yapıyor: X metali Y²⁺ çözeltisinde kaplanma yapıyor, Y metali Z²⁺ çözeltisinde kaplanma yapıyor, Z metali seyreltik HCl ile gaz çıkarmıyor. Aktiflik sırası nasıl olur?
X metali Y²⁺ iyonlarını çökeltiyor, bu yüzden X > Y dir. Y metali Z²⁺ iyonlarını çökeltiyor, bu yüzden Y > Z dir. Zincir X > Y > Z şeklinde birleştirilir. Z metali HCl ile gaz çıkarmadığına göre hidrojenden daha az aktiftir; yani sıra X > Y > Z, ve Z, H nin altındadır.
Örnek 2. Mg, Zn ve Cu için şu gözlemler verilmiştir: Mg ve Zn seyreltik HCl ile H₂ çıkarıyor, Cu çıkarmıyor. Bu bilgi Mg ile Zn arasında sıralama yapmaya yeter mi?
Yetmez. Her iki metalin de hidrojenden daha aktif olduğu anlaşılır, Cu nun ise hidrojenden daha az aktif olduğu anlaşılır; fakat Mg ile Zn arasındaki sıra bu verilerden çıkmaz. Bu sırayı kurmak için bir metali diğerinin tuz çözeltisine batırmak gibi doğrudan bir karşılaştırma gerekir.
Örnek 3. Demir çivi, bakır sülfat çözeltisinde kızıl kaplanma yaparken aynı çivi çinko sülfat çözeltisinde değişmiyor. Fe, Cu ve Zn nasıl sıralanır?
Fe çözeltideki Cu²⁺ iyonlarını çökeltiyorsa Fe > Cu dur. Fe çinko iyonlarını çökeltmiyorsa Fe, Zn den daha az aktiftir, yani Zn > Fe. İki bilgi birleştirilince Zn > Fe > Cu sırası elde edilir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.