Çözümü göster
Magnezyumun yükseltgenme basamağı 0'dan +2'ye çıkar. Her Mg atomu iki elektron verdiğinden elektron veren başlangıç türü Mg(k) olur.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Demir bir çivi bakır sülfat çözeltisine batırılınca çivinin yüzeyi kızıl bir tabakayla kaplanır ve mavi renk zamanla açılır. Magnezyum şerit yanarken göz alıcı beyaz bir ışık verir. Bu olayların ortak noktası, maddeler arasında elektron alışverişi olmasıdır. Elektron alışverişiyle yürüyen tepkimelere yükseltgenme-indirgenme (redoks) tepkimeleri denir.
Bir atom ya da iyon elektron verirse yükseltgenir, elektron alırsa indirgenir. Elektron veren türün yükseltgenme basamağı artar, elektron alan türün yükseltgenme basamağı azalır. İki olay her zaman birlikte gerçekleşir: bir tür elektron veriyorsa başka bir tür o elektronları almak zorundadır. Bu yüzden verilen elektron sayısı ile alınan elektron sayısı birbirine eşittir.
Başka bir türün yükseltgenmesine yol açan maddeye yükseltgen (yükseltgeyen), başka bir türün indirgenmesine yol açan maddeye indirgen denir. Yükseltgen kendisi indirgenir, indirgen ise kendisi yükseltgenir. Bu terimleri karıştırmamak için şu eşleşmeyi aklında tut: yükseltgenen tür indirgendir, indirgenen tür yükseltgendir.
Yükseltgenme basamağı, bir atomun bileşikte sahip görünen yüküdür ve elektron alışverişini izlemeyi kolaylaştırır. Hesaplarken şu kurallar kullanılır:
• Serbest elementlerin (Fe, O₂, H₂, Cl₂ gibi) yükseltgenme basamağı 0 dır.
• Tek atomlu iyonlarda yükseltgenme basamağı iyonun yüküne eşittir (Na⁺ için +1, Cl⁻ için −1).
• Bileşiklerde hidrojen genellikle +1, oksijen genellikle −2 dir.
• Nötr bir bileşikte basamakların toplamı 0, çok atomlu bir iyonda iyonun yüküne eşittir.
Örneğin SO₄²⁻ iyonunda dört oksijen toplam −8 yapar, iyon yükü −2 olduğuna göre kükürt +6 dır. Yükseltgenme basamağı ile iyon yükü aynı şey değildir: SO₄²⁻ iyonunun yükü −2 iken içindeki kükürtün basamağı +6 dır.
Redoks tepkimesini görmenin yolu makroskobik gözlemlerdir. Bu dersin kapsamındaki üç tepkime türü ve gözlemleri şöyledir:
• Metal ile oksijen (hava): 2Mg + O₂ → 2MgO. Magnezyum parlak bir ışıkla yanar, beyaz bir toz kalır; Mg 0 dan +2 ye yükseltgenir, O₂ 0 dan −2 ye indirgenir.
• Metal ile seyreltik HCl: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂. Gaz kabarcıkları çıkar, metal incelir; Zn yükseltgenir, hidrojen +1 den 0 a indirgenir. Bakır gibi bazı metaller seyreltik HCl ile tepkime vermez.
• Metal ile metal tuzu çözeltisi: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu. Çivide kızıl kaplanma görülür, Cu²⁺ ün mavi rengi azalır.
Gözlem tek başına yetmez, gözlem elektron alışverişi ile ilişkilendirilmelidir.
Bir redoks tepkimesi, elektron veren ve elektron alan iki yarı tepkimeye ayrılarak yazılır. Fe + CuSO₄ tepkimesinde:
Yükseltgenme yarı tepkimesi: Fe → Fe²⁺ + 2e⁻
İndirgenme yarı tepkimesi: Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu
Yarı tepkime yazarken hem atom sayısı hem de yük denk olmalıdır; iki yarı tepkime toplanırken elektronlar sadeleşir: Fe + Cu²⁺ → Fe²⁺ + Cu. Sülfat iyonu (SO₄²⁻) tepkimede yükseltgenme basamağı değişmeden çözeltide kaldığı için seyirci iyondur. Bir yarı tepkime ters yönde yazılırsa rolü de tersine döner: yükseltgenme olan süreç indirgenmeye, indirgenme olan süreç yükseltgenmeye dönüşür.
Bir deneyde yalnızca renk değişimi ya da gaz çıkışı gözlenmişse bu gözlem tek başına hangi türün yükseltgendiğini söylemez; yükseltgenme basamaklarının ya da yarı tepkimelerin de izlenmesi gerekir. Ayrıca tepkime gözlenmemesi "elektron alışverişi olamaz" demek değildir: reaktiflerden biri tükenmiş, süre kısa kalmış ya da koşul uygun olmayabilir. Sonuca varmadan önce gözlemin hangi koşulda ve hangi kontrolle yapıldığına bakılır.
Örnek 1. Mn atomunun yükseltgenme basamağı KMnO₄ bileşiğinde kaçtır? (K +1, O −2)
Nötr bileşikte basamaklar toplamı 0 dır. K için +1, dört O için 4 × (−2) = −8 yazılırsa Mn için +1 + Mn − 8 = 0 olur; Mn = +7 bulunur.
Örnek 2. Çinko çubuk, bakır(II) sülfat çözeltisine batırıldığında çubuk üzerinde kızıl bir tabaka oluşuyor. Yarı tepkimeleri yazıp yükseltgeni belirtiniz.
Çinko elektron verir: Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ (yükseltgenme). Bakır iyonu elektron alır: Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (indirgenme); kızıl tabaka metalik bakırdır. Cu²⁺ başka bir türü (Zn) yükseltgediği için yükseltgendir, Zn ise indirgendir. Toplam tepkime Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu dur; SO₄²⁻ seyirci iyondur.
Örnek 3. Bakır tel gümüş nitrat çözeltisine batırılıyor; telde gri kaplanma olurken çözelti maviye dönüyor. Bu gözlem hangi elektron alışverişini gösterir?
Mavi renk Cu²⁺ iyonunun çözeltiye geçtiğini, gri kaplanma metalik gümüşün oluştuğunu gösterir. Cu → Cu²⁺ + 2e⁻ ve Ag⁺ + e⁻ → Ag yarı tepkimeleri elektron sayısı eşitlenerek toplanır: Cu + 2Ag⁺ → Cu²⁺ + 2Ag. Cu yükseltgenir (indirgen), Ag⁺ indirgenir (yükseltgen).
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.