MegaSoru

Fotosentez Hızını Etkileyen Çevresel Faktörler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Fotosentez Hızını Etkileyen Çevresel Faktörler Konu Anlatımı

Fotosentezin hızı her zaman aynı değildir. Işığın şiddeti, karbondioksit miktarı, sıcaklık ve su durumu değiştikçe birim zamanda üretilen oksijen ya da tüketilen karbondioksit de değişir. Bu bölümde çevresel etkenlerin fotosentez hızına etkisi kontrollü deney verileriyle yorumlanır.

Hız nasıl ölçülür?

Fotosentez hızı, birim zamanda kullanılan ya da üretilen madde miktarıyla ifade edilir: dakikada çıkan oksijen hacmi, saatte azalan karbondioksit miktarı ya da yaprak alanı başına üretilen besin gibi.
Farklı büyüklükteki örnekleri karşılaştırırken ölçüm aynı birime getirilmelidir. Örneğin 10 dakikada 4 mL oksijen veren bir dal ile 20 dakikada 6 mL veren bir dal karşılaştırılırken dakikada 0,4 mL ve 0,3 mL değerleri kullanılır; yaprak kütleleri farklıysa kütle başına değerlere de bakılır.

Işık şiddeti ve karbondioksit

Işık şiddeti arttıkça fotosentez hızı belirli bir düzeye kadar artar. Bir noktadan sonra ışığı artırmak hızı değiştirmez; bu durumda hız başka bir etken (örneğin karbondioksit) tarafından sınırlanıyordur.
Karbondioksit miktarı arttıkça da hız belirli bir düzeye kadar yükselir. Bir etkenin etkisini görmek için diğer etkenler sabit tutulmalıdır; aksi hâlde hangi değişimin sonucu doğurduğu ayrılamaz.

Sıcaklık ve su

Fotosentez tepkimeleri enzimlerle yürüdüğü için sıcaklık arttıkça hız önce artar, en uygun sıcaklıkta en yüksek düzeye ulaşır, daha yüksek sıcaklıkta enzimlerin yapısı bozulmaya başladığı için düşer.
Su eksikliğinde bitki gözeneklerini kapatarak su kaybını azaltır; bu durumda karbondioksit girişi de azalır ve fotosentez yavaşlar. Su eksikliği hızı bu dolaylı yolla da etkiler.

Karıştırıcı etkenler ve gösterge sınırlılıkları

Bir deneyde lamba bitkiye yaklaştırıldığında hem ışık şiddeti hem de su sıcaklığı artabilir. Bu durumda hız artışı yalnız ışığa bağlanamaz; araya ısıyı tutan bir düzenek koymak ya da sıcaklığı ölçüp sabit tutmak gerekir.
Kabarcık sayısı gibi göstergelerde kabarcıkların büyüklüğü farklı olabilir; bu nedenle sayım, hacim ölçümüne göre daha kaba bir göstergedir. Belirli bir koşul aralığında elde edilen sonuç, sınırlayıcı etken değiştiğinde aynı biçimde genellenemez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Aynı tür iki su bitkisi aynı sıcaklık ve karbondioksit miktarında, biri az biri çok ışıkta bekletiliyor. 15 dakikada az ışıkta 3 mL, çok ışıkta 9 mL oksijen toplanıyor. Bu deneyden ne söylenebilir?

Diğer koşullar eşitken ışık şiddeti arttığında fotosentez hızı artmıştır (dakikada 0,2 mL'den 0,6 mL'ye). Bu sonuç yalnız denenen ışık aralığı için geçerlidir; ışık daha da artırılınca hızın aynı oranda artacağı söylenemez.

Örnek 2. Işık şiddeti artırılmasına rağmen fotosentez hızı değişmiyor. Bu durum nasıl yorumlanır?

Hız artık ışık tarafından değil başka bir etken (karbondioksit miktarı ya da sıcaklık gibi) tarafından sınırlanmaktadır. Sınırlayıcı etken artırılırsa hız yeniden yükselebilir.

Örnek 3. Lambayı yaklaştırarak ışık şiddetini artıran bir öğrenci, kaptaki suyun da ısındığını fark ediyor. Sonucun güvenilir olması için ne yapmalıdır?

Lamba ile kap arasına ısıyı tutan bir düzenek koymalı ya da su sıcaklığını ölçüp sabit tutmalıdır. Aksi hâlde hız artışı ışık ile sıcaklığın birlikte etkisi olur ve ayrılamaz.

Özetle

  • Fotosentez hızı birim zamanda kullanılan ya da üretilen madde miktarıyla ölçülür.
  • Işık ve karbondioksit belirli bir düzeye kadar hızı artırır; sonra başka bir etken sınırlayıcı olur.
  • Sıcaklık enzimler aracılığıyla etki eder; en uygun sıcaklığın üstünde hız düşer.
  • Bir etkenin etkisi diğer etkenler sabitken sınanır; birlikte değişen etkenler sonucu karıştırır.
  • Ölçümler aynı birime getirilerek karşılaştırılır; sonuç denenen koşul aralığıyla sınırlıdır.

Fotosentez Hızını Etkileyen Çevresel Faktörler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir öğrenci ışık şiddetinin fotosentez göstergesine etkisini araştırıyor. Gösterge, eş yaprakların dakikadaki net O₂ artışıdır; O₂ tüketiminin gruplarda eş olduğu doğrulanmıştır. Hangi karşılaştırma ışık şiddetini tek değişken olarak sınar?
AIşık ve sıcaklık birlikte artırılmış, CO₂'si eş kaplar
BSıcaklık, CO₂ ve yaprak alanı eş; yaprak yüzeyindeki ışık şiddeti farklı kaplar
CIşık ve CO₂ birlikte artırılmış, sıcaklığı eş kaplar
DIşığı eş, yaprak alanı ve sıcaklığı farklı kaplar
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Tek değişkenli sınamada yalnız ışık şiddeti farklı olmalıdır. Diğer koşullar ve O₂ tüketimi eşlenirse net O₂ farkı ışık uygulaması açısından yorumlanabilir.
2Kolay
Eş yapraklar farklı ışık şiddetlerinde, aynı sıcaklık ve CO₂ erişiminde tutuluyor. Her örneğin 1 dakikada ortamdan aldığı net CO₂ miktarı ölçülüyor. Bu çalışmanın bağımlı değişkeni hangisidir?
AUygulanan ışık şiddeti
BDakikadaki net CO₂ alımı
CEş tutulan sıcaklık
DÖrneklerin başlangıç yaprak alanı
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Bağımlı değişken uygulama sonrasında ölçülen sonuçtur. Bu deneyde sonuç zaman başına net CO₂ alımıdır; ışık şiddeti uygulamadır.
3Orta
Işık şiddeti deneyinde lamba uzaklıkları değiştiriliyor; sıcaklık ve CO₂ eş tutuluyor. Yakında bulunan bir yansıtıcı nedeniyle uzaklık ile yaprak yüzeyine düşen ışığın her konumda düzenli değişmediği fark ediliyor. Net O₂ çıkışını ışıkla ilişkilendirmek için en uygun kayıt hangisidir?
AYalnız uzaklığı yazıp ışığın her yerde uzaklıkla aynı oranda değiştiğini varsaymak
BHer konumda yaprak yüzeyindeki gerçek ışık şiddetiyle eş zamanlı O₂ çıkışını kaydetmek
CLambanın kutusundaki güç değerini bütün yapraklar için alınan ışık saymak
DNet O₂ değerlerini ölçülen ışık yerine yalnız kap numarasına göre sıralamak
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Uzaklık dolaylı bir uygulama ölçüsüdür. Yansıtıcı nedeniyle gerçek ışık girdisi değişebileceğinden yaprak yüzeyinde ölçüm yapılmalı, O₂ verisi bu ölçümle eşleştirilmelidir.
4Orta
Işık rengiNet O₂ (birim/dakika/cm²)Kırmızı6Mavi5Yeşil2
Hazır deneyde aynı tür eş yapraklara aynı sayıda ışık taneciği ulaştırılmış; sıcaklık, CO₂ ve su koşulları eşlenmiştir. Birim alan başına net O₂ çıkışları tabloda verilmiştir. O₂ tüketimi eş kabul edilebilir. Hangi sonuç verinin sınırındadır?
AYeşil ışık altında fotosentez hiçbir canlıda gerçekleşemez
BKırmızı ışık her koşulda mavi ışığın tam iki katı etkilidir
CRenkler karşılaştırılınca CO₂ ve sıcaklığın kontrolü gereksizdir
DBu koşullarda kırmızı ve mavi uygulamalarında yeşile göre daha yüksek gösterge ölçülmüştür
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Eş ışık girdisi altında verilen değerler 6, 5 ve 2'dir. Bu örneklerde kırmızı ve mavi daha yüksektir; yeşil sıfır değildir ve sonuç bütün koşullara taşınmaz.
5Zor
UygulamaIşık şiddeti (göreli)Net O₂ (birim/dakika)P12Q24R34
Sıcaklık, su ve CO₂ erişimi sabitken ışık şiddeti artırılmış; eş alanlı yapraklarda tabloda verilen net O₂ göstergesi ölçülmüştür. Ölçüm aralığı uygundur, O₂ tüketimi eş ve cihaz doyumu yoktur. Öğrenci son iki değerin eşitliğini CO₂ yetersizliğine bağlıyor. Hangi ek sınama bu açıklamayı doğrudan değerlendirir?
AIşık ve sıcaklığı birlikte artırıp sonucu yalnız CO₂'ye bağlamak
BSon değeri daha çok kez okumayı CO₂ yetersizliğinin kesin kanıtı saymak
CYüksek ışığı sabit tutup yalnız CO₂ erişimini artırarak O₂ göstergesinin değişip değişmediğini ölçmek
DIşık platosunu CO₂'nin hiçbir rolü olamayacağının kanıtı saymak
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Işık artışına yanıtın durması tek başına hangi başka koşulun etkili olduğunu belirlemez. İleri sürülen CO₂ açıklaması, yüksek ışıkta yalnız CO₂ değiştirilerek sınanmalıdır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular