Kemosentez: Enerji Kaynağı ve Bilgi Doğrulama Konu Anlatımı
Işığın hiç ulaşmadığı okyanus diplerindeki sıcak su kaynaklarının çevresinde zengin canlı toplulukları bulunur. Bu toplulukların besin temeli ışık yerine kimyasal maddelerden enerji elde eden canlılardır. Bu bölümde kemosentez fotosentezle karşılaştırılır ve kemosentez hakkında bilgi toplarken kaynakların nasıl doğrulanacağı ele alınır.
Kemosentez nedir?
Kemosentez, bazı bakteri ve arkelerin inorganik maddeleri yükseltgeyerek (örneğin amonyak, hidrojen sülfür ya da demir bileşikleri) açığa çıkan kimyasal enerjiyle karbondioksitten organik besin üretmesidir. Kemosentez yapan canlılar da fotosentez yapanlar gibi kendi besinini üreten (üretici) canlılardır.
Enerji kaynağı ile karbon kaynağını ayırmak
Bir canlının besin üretimini değerlendirirken iki ayrı soru sorulur:
• Enerji nereden geliyor? Fotosentezde ışıktan, kemosentezde inorganik maddelerin tepkimelerinden.
• Karbon nereden geliyor? Her ikisinde de karbondioksitten.
Kemosentezin ışık kullanmaması enerji gerektirmediği anlamına gelmez; enerji yalnızca farklı bir kaynaktan sağlanır. Ayrıca kemosentez yalnız bazı mikroorganizmalara özgüdür, bütün bakteriler kemosentez yapmaz.
(Kemosentezin kimyasal tepkimeleri ve bakteri türlerinin adları bu sınıfta işlenmez.)
Ekosistemdeki önemi
Kemosentetik canlılar ışığın ulaşmadığı ortamlarda besin zincirinin başlangıcını oluşturabilir. Ayrıca topraktaki bazı kemosentetik bakteriler madde döngülerinde (örneğin azot bileşiklerinin dönüşümünde) görev alır. Böylece kemosentez hem enerji akışında hem madde döngüsünde yer tutar.
Bilgi toplama ve doğrulama
Kemosentez hakkında bilgi toplarken şunlara dikkat edilir:
• Kaynağın türü: hakemli bilimsel yayın, ders kitabı, kurum sitesi, kişisel blog.
• Dayanak: iddia bir ölçüme, deneye ya da gözleme mi dayanıyor?
• Tutarlılık: birden fazla bağımsız kaynak aynı şeyi mi söylüyor? Aynı kaynağı kopyalayan beş site beş bağımsız kanıt değildir.
• Kapsam: belirli bir türe ait bilgi bütün canlılara genellenmemelidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir kaynakta “Kemosentez yapan bakteriler ışık kullanmadığı için enerjiye ihtiyaç duymaz” yazıyor. Bu ifade nasıl düzeltilmelidir?
Kemosentez yapan bakteriler ışık kullanmaz ama inorganik maddelerin tepkimelerinden açığa çıkan kimyasal enerjiyi kullanır. Besin üretimi her durumda enerji gerektirir.
Örnek 2. Fotosentez ve kemosentezin ortak ve farklı yönlerini karşılaştırınız.
Ortak yön: ikisinde de karbondioksitten organik besin üretilir ve canlı üretici konumundadır. Farklı yön: fotosentezde enerji ışıktan, kemosentezde inorganik maddelerin tepkimelerinden sağlanır.
Örnek 3. Bir öğrenci aynı iddiayı içeren dört internet sayfası buluyor; dördü de aynı haberi kaynak gösteriyor. Bu durum iddianın doğruluğu için ne ifade eder?
Dört sayfa tek bir kaynağa dayandığı için bağımsız dört kanıt sayılmaz. İddianın dayandığı asıl çalışma bulunup yöntemi ve kapsamı incelenmelidir.
Özetle
- Kemosentez, inorganik maddelerin tepkimelerinden elde edilen enerjiyle karbondioksitten besin üretilmesidir.
- Fotosentez ve kemosentezde karbon kaynağı ortak (karbondioksit), enerji kaynağı farklıdır.
- Işık kullanmamak enerji kullanmamak demek değildir.
- Kemosentez yalnız bazı bakteri ve arkelere özgüdür.
- Bilgi toplarken kaynağın dayanağı, bağımsızlığı ve kapsamı denetlenir.
Kemosentez: Enerji Kaynağı ve Bilgi Doğrulama — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir öğrenme kartında kemosentez için ışık kullanılmadan besin sentezine enerji sağlanır yazıyor. Bu kartta enerji sağlayan olayın genel karşılığı hangisidir?
AOrtamın karanlık olmasının kendi başına yeni enerji oluşturması
BUygun inorganik maddelerin oksitlenmesinden sağlanan kimyasal enerji dönüşümü
CDışarıdan alınan hazır organik besinin mutlaka kemosentez ürünü sayılması
DOrganik sentezin hiçbir enerji katkısı olmadan kendiliğinden yürütülmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Kemosentezde organik madde sentezi uygun inorganik maddelerin oksitlenmesinden sağlanan kimyasal enerjiyle desteklenir. Işık gerekmemesi girdisiz veya karanlığın enerjisiyle çalışma demek değildir.
2Kolay
Bir bilgi kartında kemosentez için besin yapımında ışık enerjisi kullanılmaz yazıyor. Kartı okuyan öğrenci bu nedenle besin yapımı için enerji gerekmediğini söylüyor. Hangi düzeltme uygundur?
AEnerji gereksinimi yalnız yeşil bitkilere özgüdür
BKaranlık, enerji gerektiren bütün tepkimeleri kendiliğinden tamamlar
CCO₂ bulununca başka bir enerji katkısı olmadan her hücre besin yapar
DEnerji gereklidir; ışık yerine uygun kimyasal dönüşümlerden sağlanabilir
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Işık kullanmamak enerjisiz sentez demek değildir. Kemosentezde besin yapımı kimyasal dönüşümlerden elde edilen enerjiyle desteklenir.
3Orta
Hazır kayıtta eş hücre örnekleri karanlıkta tutuluyor. CO₂ ve diğer gereksinimler eşken inorganik X'in enerji sağlayan dönüşümü seçici olarak durdurulunca yeni organik karbon oluşumu duruyor; dönüşüm yeniden sağlanınca oluşum geri geliyor. İşlemin başka etkisi olmadığı doğrulanmış. Bu kayıt neyi destekler?
AYeni organik karbonun kaynağının kesinlikle karbon içermeyen X olmasını
BIşığın bu kayıttaki doğrudan enerji girdisi olmasını
CX'in yalnız ortamın rengini belirleyen ilgisiz bir madde olmasını
DX dönüşümünün yeni organik madde sentezine enerji sağlayan bağlantısını
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Seçici müdahalede enerji sağlayan dönüşüm ile sentez birlikte durup geri gelmiştir. Verilen yan etki kontrolüyle bu kayıt enerji bağlantısını destekler; karbonun X'ten geldiğini göstermez.
4Orta
Karanlık bir ortam örneğinde inorganik X miktarının azaldığı bulunuyor. X'in hücrelerce enerji için kullanılması veya ortamda biyolojik olmayan yolla dönüşmesi mümkündür; organik ürün analizi yapılmamıştır. Hangi yorum uygundur?
AX azalması tek başına kemosentezi göstermez; hücresel enerji kullanımı ve yeni organik madde yapımı için ek kanıt gerekir
BKaranlıkta her inorganik madde azalması kesin kemosentezdir
CX azaldığında CO₂'nin organik maddeye katılmadığı kesinleşir
DX miktarı ölçülmüşse organik ürünün kimliği de otomatik bilinmiştir
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Tek bir inorganik maddenin kaybı sürecin biyolojik niteliğini ve besin sentezini göstermez. Kemosentez için enerji katkısı ile organik madde yapımı ilişkilendirilmelidir.
5Zor
Kurmaca iki kaydın ikisinde de karanlıkta organik madde artışı vardır. P'de dışarıdan hazır organik madde alınmış; CO₂ karbonunun yeni ürüne katılması gösterilmemiştir. Q'da tek dış karbon kaynağı CO₂'dir; bunun yeni ürüne katıldığı ve enerjinin inorganik X dönüşümünden sağlandığı doğrulanmıştır. Hangisi doğrudur?
AQ kemosentez yorumunu destekler; P'de yalnız organik madde artışı aynı yoruma yetmez
Bİki örneğin de karanlıkta olması ikisini kesin kemosentetik yapar
CP'de hazır organik madde alınması onun mutlaka CO₂'den besin ürettiğini gösterir
DQ'da CO₂ kullanılması kimyasal enerjinin bulunmasını gereksiz kılar
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Q'da hem CO₂ karbonunun yeni ürüne katılması hem inorganik dönüşümün enerji desteği verilmiştir. P'deki artış hazır organik madde alımıyla açıklanabileceğinden aynı süreç kanıtlanmış değildir.