Çözümü göster
Kesen eğimi iki çıktı farkının iki girdi farkına oranıdır; 8/2=4.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir aracın hızı, bir kasabanın nüfus artış hızı ya da bir ilacın kandaki azalma hızı, bir niceliğin başka bir niceliğe göre değişimini anlatır. Türev, bu değişimin belli bir andaki hâlini ölçen kavramdır.
$f$ fonksiyonunun $[a, b]$ aralığındaki ortalama değişim oranı
$$\frac{f(b) - f(a)}{b - a}$$
dir ve grafikte $(a, f(a))$ ile $(b, f(b))$ noktalarından geçen kesen doğrusunun eğimidir. Örneğin yol–zaman fonksiyonunda ortalama değişim oranı ortalama hızdır.
Aralığı küçültüp $b$ yi $a$ ya yaklaştırırsak kesen doğruları teğet doğrusuna yaklaşır ve ortalama değişim oranları bir sayıya yaklaşır; bu sayı fonksiyonun $a$ daki anlık değişim oranıdır. Limit gösterimiyle:
$$f'(a) = \lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a)}{h} = \lim_{x \to a} \frac{f(x) - f(a)}{x - a}$$
Bu limit varsa $f$ fonksiyonu $a$ da türevlenebilirdir ve $f'(a)$ değerine $f$ nin $a$ daki türevi denir. Geometrik olarak $f'(a)$, grafiğe $(a, f(a))$ noktasında çizilen teğetin eğimidir. Gösterimler: $f'(x)$, $\dfrac{dy}{dx}$ ve $dy = f'(x)\,dx$ (diferansiyel; $x$ deki çok küçük bir $dx$ değişiminde $y$ nin yaklaşık değişimi).
Limit tanımıyla bulunan bazı türevler:
• $f(x) = x^2$ için $f'(x) = 2x$,
• $f(x) = x^3$ için $f'(x) = 3x^2$,
• $f(x) = \dfrac{1}{x}$ için $f'(x) = -\dfrac{1}{x^2}$,
• $f(x) = \sqrt{x}$ için $f'(x) = \dfrac{1}{2\sqrt{x}}$.
Bunlar $f(x) = x^n$ için $f'(x) = n\,x^{n-1}$ kuralının özel hâlleridir ($\dfrac{1}{x} = x^{-1}$ ve $\sqrt{x} = x^{1/2}$ olarak yazılırsa kural aynı biçimde çalışır).
Örnek 1. $f(x) = x^2$ fonksiyonunun $[1, 3]$ aralığındaki ortalama değişim oranını ve $x = 1$ deki anlık değişim oranını bulunuz.
Ortalama değişim oranı $\dfrac{9 - 1}{3 - 1} = 4$ tür. Anlık değişim oranı $f'(1) = 2 \cdot 1 = 2$ dir (limit tanımıyla $\displaystyle\lim_{h \to 0} \frac{(1 + h)^2 - 1}{h} = \lim (2 + h) = 2$).
Örnek 2. Limit tanımını kullanarak $f(x) = x^3$ için $f'(2)$ yi bulunuz.
$f'(2) = \displaystyle\lim_{h \to 0} \frac{(2 + h)^3 - 8}{h} = \lim_{h \to 0} \frac{12h + 6h^2 + h^3}{h} = \lim_{h \to 0} (12 + 6h + h^2) = 12$ dir.
Örnek 3. Limit tanımını kullanarak $f(x) = \dfrac{1}{x}$ için $f'(2)$ yi bulunuz.
$\dfrac{\frac{1}{2 + h} - \frac{1}{2}}{h} = \dfrac{2 - (2 + h)}{2(2 + h)\,h} = \dfrac{-1}{2(2 + h)}$ olur. $h \to 0$ iken limit $-\dfrac{1}{4}$ tür.
Örnek 4. Bir hareketlinin konumu $s(t) = t^2$ metredir. $t = 3$ saniyedeki anlık hızı kaçtır?
Anlık hız konumun türevidir: $s'(t) = 2t$ ve $s'(3) = 6$ m/s dir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.