MegaSoru

Türev Uygulamaları: Maksimum-Minimum 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Türev Uygulamaları: Maksimum-Minimum Konu Anlatımı

Bir kutunun hacmini en büyük, bir üretimin maliyetini en küçük yapmak gibi en iyi değeri arama problemleri, türev ile çözülür. Bu konuda maksimum–minimum problemleri ve değişim hızı problemleri incelenir.

Maksimum–minimum problemlerinde çözüm adımları

Bir optimizasyon problemi şu adımlarla çözülür:
• Enbüyük ya da enküçük yapılacak nicelik bir değişkenin fonksiyonu olarak yazılır ve değişkenin alabileceği değerler (tanım aralığı) belirlenir.
• Türev alınır, $f'(x) = 0$ denklemi çözülerek kritik noktalar bulunur.
• $f'$ nün işaret tablosundan ya da uç değerler (kapalı aralık) karşılaştırılarak yerel ve mutlak maksimum–minimum belirlenir.
• Sonuç, problemin bağlamıyla ve gerekirse farklı bir yöntemle (ör. tam kareye tamamlama, grafik) kontrol edilir.

Türevin kullanılamadığı durumlar ve uç değerler

Kapalı bir aralıkta tanımlı sürekli fonksiyonun mutlak maksimum ve minimum değerleri, kritik noktalarda ve aralığın uç noktalarında aranır. Mutlak ekstremum, fonksiyonun türevinin olmadığı bir noktada (ör. köşe noktasında) da oluşabilir; $f(x) = 4 - |x - 1|$ in maksimumu $x = 1$ de $4$ tür ama orada türev yoktur. Böyle durumlarda grafik ya da doğrudan karşılaştırma kullanılır.

Değişim hızı problemleri

Zamana göre değişen niceliklerin değişim hızları zincir kuralıyla birbirine bağlanır. Örneğin yarıçapı $r(t)$ olan küre biçimli bir cismin hacmi $V = \dfrac{4}{3}\pi r^3$ olduğundan
$$\frac{dV}{dt} = 4\pi r^2 \cdot \frac{dr}{dt}$$
dir. Isınarak genleşen bir kürenin ya da küpün yarıçapının (ayrıtının), yüzey alanının ve hacminin değişim hızları bu yolla ilişkilendirilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Çevresi $40$ m olan dikdörtgen biçimli bir bahçenin alanı en çok kaç $\mathrm{m^2}$ olabilir?

Kenarlar $x$ ve $20 - x$ ise $A(x) = x(20 - x) = 20x - x^2$ dir ($0 < x < 20$). $A'(x) = 20 - 2x = 0$ dan $x = 10$ bulunur; $A'$ nün işareti $+$ dan $-$ ye geçtiğinden maksimumdur. $A(10) = 100\ \mathrm{m^2}$ (kare). Tam kareyle kontrol: $A = 100 - (x - 10)^2 \le 100$.

Örnek 2. Hacmi $32\ \mathrm{dm^3}$ olan, kare tabanlı ve üstü açık dik prizma biçimli bir kutunun yüzey alanı en az kaç $\mathrm{dm^2}$ olur?

Taban kenarı $x$, yükseklik $h = \dfrac{32}{x^2}$ olsun. Yüzey alanı $A = x^2 + 4xh = x^2 + \dfrac{128}{x}$ dir. $A'(x) = 2x - \dfrac{128}{x^2} = 0$ dan $x^3 = 64$ ve $x = 4$ bulunur; $h = 2$. $A(4) = 16 + 32 = 48\ \mathrm{dm^2}$ dir. $A'$ nün işareti $x = 4$ te $-$ den $+$ ya geçtiğinden minimumdur.

Örnek 3. Bir ürün $p$ liradan satılırsa satılan adet $100 - 2p$ dir. Gelirin en büyük olması için fiyat kaç lira olmalıdır?

Gelir $G(p) = p\,(100 - 2p) = 100p - 2p^2$ dir. $G'(p) = 100 - 4p = 0$ dan $p = 25$ bulunur; $G'$ nün işareti $+$ dan $-$ ye geçer. En büyük gelir $G(25) = 25 \cdot 50 = 1250$ liradır.

Örnek 4. Yarıçapı $5$ cm olan küre biçimli bir balon, yarıçapı saniyede $0{,}2$ cm artacak biçimde şişiriliyor. Bu anda hacmi saniyede kaç $\mathrm{cm^3}$ artar?

$\dfrac{dV}{dt} = 4\pi r^2 \dfrac{dr}{dt} = 4\pi \cdot 25 \cdot 0{,}2 = 20\pi\ \mathrm{cm^3/s}$ dir.

Örnek 5. $f(x) = x^3 - 3x$ in $[0, 3]$ aralığındaki mutlak maksimum ve minimum değerlerini bulunuz.

$f'(x) = 3x^2 - 3 = 0$ dan $[0, 3]$ içinde $x = 1$ bulunur. Karşılaştırılacak değerler: $f(0) = 0$, $f(1) = -2$, $f(3) = 18$ dir. Mutlak minimum $-2$, mutlak maksimum $18$ dir.

Özetle

  • Optimizasyonda önce nicelik tek değişkenli fonksiyon olarak yazılır, sonra $f'(x) = 0$ çözülür ve ekstremum işaret tablosuyla doğrulanır.
  • Kapalı aralıkta mutlak ekstremum kritik noktalarda ve uç noktalarda aranır.
  • Mutlak ekstremum türevin olmadığı bir noktada da oluşabilir; bu durumda grafik ya da doğrudan karşılaştırma kullanılır.
  • Değişim hızı problemlerinde zincir kuralı kullanılır: $\dfrac{dV}{dt} = 4\pi r^2 \dfrac{dr}{dt}$.
  • Sonuç bağlama ve farklı bir yöntemle (tam kare, grafik) kontrol edilmelidir.

Türev Uygulamaları: Maksimum-Minimum — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Çevresi 40 m olan dikdörtgen bahçede bir kenar x m. Alanı en büyük yapan kenarlar ve gerekçe hangisidir?
A10 ve 10 m; A=x(20-x), türev 20-2x yön değiştirir.
B5 ve 15 m; kenarlar farklı olmalıdır.
C20 ve 20 m; çevre sınırı atlanır.
D8 ve 12 m; alan 96 en büyük sayılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kenar toplamı 20; A=20x-x², 0 < x < 20. Türev 10 solunda+, sağında-; maksimum 100 metrekare ve kare kenarlar 10.
2Kolay
12 cm kenarlı kare kartonun dört köşesinden x cm kenarlı kareler çıkarılıp üstü açık kutu yapılıyor. 0 < x < 6. En büyük hacim için doğru x ve hacim hangisidir?
Ax=6 cm, hacim 0; sınır kökü seçilir.
Bx=3 cm, hacim 108 en büyük sayılır.
Cx=2 cm, hacim 288; taban daralması atlanır.
Dx=2 cm, hacim 128 santimetreküp.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
V=x(12-2 x)²; V'=12(x-2)(x-6). 0 < x < 2 de+,2 < x < 6 da-; maksimum 2 ve V=2·8²=128.
3Orta
Duvar kenarındaki dikdörtgen bahçenin üç kenarı 36 m çitle çevrilecek; duvara dik iki kenar x, paralel kenar y. En büyük alan hangi boyutlardadır?
Ax=9,y=18 m.
Bx=12,y=12 m; dört kenar gibi eşitleme.
Cx=18,y=18 m; toplam sınır aşılır.
Dx=18,y=0 m; alan 0 uç nokta seçilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
2x+y=36; A=x(36-2 x),0 < x < 18. Türev 36-4x kökü 9; +→- ve y=18.
4Orta
Kare tabanlı üstü açık kutunun hacmi 32 santimetreküp. Taban kenarı x > 0, yükseklik 32/x². Malzeme alanı minimumu hangisidir?
Ax=2,h=8; alan 68 minimum sanılır.
Bx=4,h=2; alan 48 santimetrekare.
Cx=8,h=1/2; alan 80 minimum sanılır.
Dx=4,h=2; alan 64, olmayan kapak eklenir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
S=x²+4 x·32/x²=x²+128/x. S'=2x-128/x², kök 4; solda-,sağda+. h=2,S=16+32=48.
5Zor
Kapalı silindirin toplam alanı 54π santimetrekare sabit. r > 0 ve h > 0. En büyük hacmi sağlayan yarıçap ve yükseklik hangisidir?
Ar=3,h=3 cm; alan koşulu eksik sayılır.
Br=6,h=3 cm; alan sınırı aşılır.
Cr=√27,h=0; sıfır hacimli uç seçilir.
Dr=3,h=6 cm; hacim 54π.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
2πr²+2πrh=54π; h=27/r-r. V=27πr-πr³, 0 < r < √27. V'=3π(9-r²), kök 3,+→-; h 6.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular