Çözümü göster
Ardışık terimler arasındaki fark $4$ olduğundan beşinci terim $5+4=9$ olur.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir sayı örüntüsünde terimler belirli bir sırayla dizilir ve her terim kendinden önceki terimden aynı miktar kadar artıyor ya da azalıyorsa bu örüntüye aritmetik dizi denir. Her gün 5 sayfa kitap okuyan birinin okuduğu toplam sayfa sayıları $5, 10, 15, 20, \dots$ biçiminde bir aritmetik dizi oluşturur.
Bir dizinin ardışık terimleri arasındaki fark hep aynıysa dizi aritmetik dizidir ve bu sabit farka ortak fark denir. Ortak fark $d$ ile gösterilir:
$$d = a_2 - a_1 = a_3 - a_2 = \dots = a_{n+1} - a_n$$
• $d > 0$ ise dizi artandır: $2, 5, 8, 11, \dots$ dizisinde $d = 3$ tür.
• $d < 0$ ise dizi azalandır: $20, 17, 14, \dots$ dizisinde $d = -3$ tür.
• $d = 0$ ise bütün terimler eşittir: $7, 7, 7, \dots$
Bir örüntünün aritmetik dizi olup olmadığını anlamak için yalnızca ilk iki terimin farkına bakmak yetmez; bütün ardışık farkların aynı olduğu kontrol edilmelidir. $1, 3, 5, 8, \dots$ dizisinde ilk iki fark $2$ dir ama sonraki fark $3$ tür, bu yüzden aritmetik dizi değildir.
İlk terimi $a_1$, ortak farkı $d$ olan bir aritmetik dizide her adımda $d$ eklenir. İkinci terim $a_1 + d$, üçüncü terim $a_1 + 2d$ olur; $n$. terim için $d$ nin $(n-1)$ kez eklendiği görülür:
$$a_n = a_1 + (n-1)d$$
Bu bağıntı, dizinin herhangi bir terimini tek adımda bulmayı sağlar. Ayrıca iki terim arasındaki ilişki de buradan çıkar: $a_n = a_k + (n-k)d$. Terim numarası $n$ daima sıfırdan büyük bir doğal sayıdır; bu yüzden "kaçıncı terim" sorularında bulunan $n$ doğal sayı değilse o sayı dizinin terimi değildir.
Bir aritmetik dizide ardışık üç terim $a, b, c$ ise $b - a = c - b$ olduğundan
$$2b = a + c$$
yani ortadaki terim, komşularının aritmetik ortalamasıdır. Bu bağıntı, terimleri bilinmeyen içeren sorularda denklem kurmak için kullanılır. Örneğin $a$ ile $c$ arasına iki aritmetik ara terim yerleştirilecekse önce $a_4 = a_1 + 3d$ ilişkisiyle ortak fark bulunur, sonra terimler sırayla yazılır.
Örnek 1. İlk terimi $5$, ortak farkı $4$ olan aritmetik dizinin $20$. terimini bulunuz.
$a_{20} = a_1 + 19d = 5 + 19 \cdot 4 = 5 + 76 = 81$ olur.
Örnek 2. Bir aritmetik dizide $a_3 = 11$ ve $a_7 = 23$ tür. $a_1$ ve $d$ yi bulunuz.
$a_7 - a_3 = 4d$ olduğundan $23 - 11 = 4d$ ve $d = 3$ tür. $a_3 = a_1 + 2d$ den $11 = a_1 + 6$ ve $a_1 = 5$ bulunur.
Örnek 3. $x + 1,\; 2x + 3,\; 4x - 1$ sayıları bu sırayla bir aritmetik dizinin ardışık üç terimi ise $x$ kaçtır?
Ortadaki terim için $2(2x + 3) = (x + 1) + (4x - 1)$ yazılır. $4x + 6 = 5x$ olduğundan $x = 6$ bulunur. Terimler $7, 15, 23$ olur ve ortak fark her yerde $8$ dir.
Örnek 4. $50, 46, 42, \dots$ dizisinin ilk negatif terimi kaçıncı terimdir?
Ortak fark $d = -4$ tür. $a_n = 50 - 4(n-1) < 0$ eşitsizliğinden $n - 1 > 12{,}5$ ve $n > 13{,}5$ bulunur. En küçük doğal sayı $n = 14$ tür; $a_{14} = 50 - 52 = -2$ olur. $a_{13} = 2$ pozitif olduğu için ilk negatif terim $14$. terimdir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.