Çözümü göster
Dizi, her pozitif tam sayı indise bir gerçek sayı atayan fonksiyondur. Bu tanımda indisler $1,2,3,\ldots$ biçimindedir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Dizi, tanım kümesi pozitif tam sayılar olan bir fonksiyondur: $n$ yi $a_n$ e eşler. Bu yüzden fonksiyonlar için bildiklerimiz dizilere uyarlanabilir. Bu konuda gerçek sayı dizileri ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonlar karşılaştırılır.
$a: \mathbb{N}^{+} \to \mathbb{R}$, $n \mapsto a_n$ biçimindeki fonksiyona gerçek sayı dizisi denir. Dizinin grafiği, $(n, a_n)$ noktalarından oluşan ayrık noktalar kümesidir; noktalar birleştirilmez. Fonksiyonun tanım kümesi bir aralık iken dizinin tanım kümesi $\{1, 2, 3, \dots\}$ olduğundan dizinin görüntü kümesi sayılabilir ve tek tek yazılabilir. Örneğin $a_n = \dfrac{1}{n}$ dizisinin terimleri $1, \dfrac{1}{2}, \dfrac{1}{3}, \dots$ dır; $f(x) = \dfrac{1}{x}$ fonksiyonu ise $x = 1, 2, 3, \dots$ noktalarında bu terimleri alır, ama aynı zamanda $x = \dfrac{1}{2}$ için $2$ gibi dizide bulunmayan değerler de alır.
Fonksiyonlardaki artanlık ve azalanlığın dizilerdeki karşılığı monotonluktur:
• Her $n$ için $a_{n+1} > a_n$ ise dizi monoton artandır.
• Her $n$ için $a_{n+1} < a_n$ ise dizi monoton azalandır.
• Ne artan ne de azalan dizi monoton değildir.
Bir $f$ fonksiyonu $[1, \infty)$ aralığında artansa $a_n = f(n)$ dizisi de artandır. Ancak bunun tersi doğru değildir: $f(x) = x^2 - x$ fonksiyonu $x < \dfrac{1}{2}$ için azalandır, yani gerçek sayılarda artan değildir; fakat $a_n = n^2 - n$ dizisi ($0, 2, 6, 12, \dots$) tamamen artandır, çünkü diziyi yalnızca $n \ge 1$ değerleri belirler.
$f(x) = px + q$ doğrusal fonksiyonundan elde edilen $a_n = pn + q$ dizisi aritmetik dizidir ($d = p$). $f(x) = x^2 + bx + c$ gibi karesel fonksiyonlardan elde edilen $a_n = n^2 + bn + c$ dizisi ise genellikle monoton değildir: fonksiyonun tepe noktası pozitif tam sayılar arasındaysa dizi önce azalır sonra artar. $a_n = n^2 - 6n$ dizisi $-5, -8, -9, -8, -5, 0, \dots$ biçimindedir; tepe noktası $x = 3$ olduğundan $a_3 = -9$ en küçük terimdir ve dizi $3$. terimden sonra artar.
Örnek 1. $a_n = \dfrac{1}{n}$ dizisi ile $f(x) = \dfrac{1}{x}$ fonksiyonunu karşılaştırınız: hangisi azalandır?
$a_n$ dizisi monoton azalandır, çünkü $\dfrac{1}{n+1} < \dfrac{1}{n}$ dir. $f(x) = \dfrac{1}{x}$ fonksiyonu $(0, \infty)$ aralığında azalandır; fakat tanım kümesi olan $\mathbb{R} \setminus \{0\}$ ın tamamında azalan değildir ($-1 < 1$ iken $f(-1) = -1 < f(1) = 1$ dir; azalan olsaydı $f(-1) > f(1)$ olması gerekirdi). Dizi ise yalnızca pozitif tam sayılarda tanımlı olduğu için tamamen azalandır.
Örnek 2. $a_n = n^2 - 6n$ dizisinin monoton olup olmadığını belirleyiniz.
İlk terimler $a_1 = -5$, $a_2 = -8$, $a_3 = -9$, $a_4 = -8$ dir. $a_2 < a_1$ olduğundan dizi artan değildir, $a_4 > a_3$ olduğundan azalan da değildir. Dizi monoton değildir.
Örnek 3. $a_n = n^2 - n$ dizisi artan olduğu halde $f(x) = x^2 - x$ fonksiyonu neden gerçek sayılarda artan değildir?
$f$ in tepe noktasının apsisi $x = \dfrac{1}{2}$ dir. $x < \dfrac{1}{2}$ için $f$ azalandır; örneğin $f(-1) = 2 > f(0) = 0$ dır. Dizi ise yalnızca $n \ge 1$ için tanımlıdır ve bu bölgede $f$ artandır: $a_{n+1} - a_n = 2n > 0$ olur.
Örnek 4. Bir dizinin grafiği ile bir fonksiyonun grafiği arasındaki temel fark nedir?
Fonksiyon grafiği tanım aralığında sürekli bir eğri olabilirken dizinin grafiği $(n, a_n)$ biçiminde ayrık noktalardan oluşur ve noktalar birleştirilmez. Örneğin $a_n = 2n + 1$ in grafiği $(1, 3), (2, 5), (3, 7), \dots$ noktalarıdır; $f(x) = 2x + 1$ in grafiği ise bir doğrudur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.