MegaSoru

Polinom ve Rasyonel Fonksiyon Problemleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Polinom ve Rasyonel Fonksiyon Problemleri Konu Anlatımı

Alan, hacim, maliyet ve hız gibi nicelikler çoğu zaman polinom ya da rasyonel fonksiyonlarla modellenir. Bu konuda gerçek yaşam problemlerinin denklem ve eşitsizlik olarak kurulması, çözülmesi ve çözümlerin bağlama uygunluğunun kontrol edilmesi çalışılır.

Problemi modele dönüştürme

Çözüm üç adımda ilerler. Önce problemdeki nicelikler ve aralarındaki ilişkiler belirlenir; bilinmeyen bir harfle gösterilir ve bu harfin alabileceği değerler (uzunluk pozitif, adet doğal sayı gibi) yazılır. Sonra ilişki polinom ya da rasyonel bir denklem veya eşitsizlik olarak kurulur. Son olarak denklem çözülür ve bulunan değerler problemin bağlamıyla karşılaştırılır. Alan ve hacim problemleri polinom, hız–zaman, iş–işçi ve ortalama maliyet problemleri rasyonel modellere götürür.

Çözümün geçerliliği

Matematiksel çözüm her zaman problemin çözümü değildir. Uzunluk için negatif bir kök, kişi sayısı için kesirli bir kök ya da paydayı sıfır yapan bir değer bağlama uymaz ve atılır. Eşitsizliklerde çözüm aralığı bağlamın izin verdiği değerlerle (ör. $x > 0$, $x$ doğal sayı) kesiştirilir. Ayrıca farklı bir yöntemle (grafik, tablo, deneme) elde edilen sonuç kontrol edilir.

Stratejileri karşılaştırma

Aynı problem farklı yollarla çözülebilir: denklem kurma, grafikle kesişim bulma, tablo oluşturma. Her stratejinin güçlü olduğu durum vardır; örneğin kökleri tam sayı olan denklemlerde deneme hızlıdır, aralık sorularında işaret tablosu daha güvenlidir. Bir problemde işe yarayan stratejinin başka bir problemde de işe yarayıp yaramayacağı, problemin yapısına (polinom mu, rasyonel mi, eşitlik mi, eşitsizlik mi) bakılarak değerlendirilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Boyutları $x$, $x + 2$ ve $x + 5$ santimetre olan dikdörtgenler prizmasının hacmi $120$ cm$^3$ tür. $x$ i bulunuz.

$x(x + 2)(x + 5) = 120$ den $x^3 + 7x^2 + 10x - 120 = 0$ olur. $x = 3$ denenirse $27 + 63 + 30 - 120 = 0$ sağlanır; $(x - 3)(x^2 + 10x + 40) = 0$ yazılır. $x^2 + 10x + 40 = (x + 5)^2 + 15 > 0$ olduğundan başka gerçek kök yoktur. Boyutlar $3, 5, 8$ cm dir.

Örnek 2. A kişisi bir işi $x$ günde, B kişisi $x + 3$ günde bitirir. İkisi birlikte çalışınca iş $2$ günde bitiyorsa A kaç günde bitirir?

Günlük işler toplanır: $\dfrac{1}{x} + \dfrac{1}{x + 3} = \dfrac{1}{2}$. Paydalar eşitlenirse $2(x + 3) + 2x = x(x + 3)$, yani $x^2 - x - 6 = 0$ ve $(x - 3)(x + 2) = 0$ olur. $x > 0$ olduğundan $x = 3$ tür; A işi $3$, B işi $6$ günde bitirir. Kontrol: $\dfrac{1}{3} + \dfrac{1}{6} = \dfrac{1}{2}$.

Örnek 3. Bir işletmenin $x$ bin ürün üretip satması hâlinde kârı $K(x) = -x^2 + 12x - 20$ bin liradır. Kârın pozitif olması için üretim hangi aralıkta olmalıdır?

$-x^2 + 12x - 20 > 0$ ise $x^2 - 12x + 20 < 0$ ve $(x - 2)(x - 10) < 0$ dır. İşaret tablosundan $2 < x < 10$ bulunur. Üretim $2$ bin ile $10$ bin ürün arasında olmalıdır.

Örnek 4. Bir ürünün ortalama maliyeti $A(x) = \dfrac{2x + 80}{x}$ lira ($x > 0$ ürün adedi) ise ortalama maliyetin en çok $6$ lira olması için en az kaç ürün üretilmelidir?

$x > 0$ olduğundan eşitsizlik $x$ ile çarpılırken yön değişmez: $2x + 80 \le 6x$, yani $4x \ge 80$ ve $x \ge 20$ bulunur. En az $20$ ürün üretilmelidir.

Özetle

  • Problem önce değişkenle ve değişkenin alabileceği değerlerle tanımlanır, sonra denklem veya eşitsizlik kurulur.
  • Bulunan her çözüm bağlama göre (pozitiflik, doğal sayı olma, tanım kümesi) kontrol edilir.
  • Rasyonel modellerde payda sıfır olamaz; payda işareti bilinmiyorsa işaret tablosu kullanılır.
  • Aynı problem denklem, tablo veya grafikle çözülebilir; sonuçlar birbirini doğrulamalıdır.
  • Uzunluk, süre ve adet gibi niceliklerde negatif ya da bağlam dışı kökler çözüm kümesinden çıkarılır.

Polinom ve Rasyonel Fonksiyon Problemleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Kısa kenarı x metre, uzun kenarı $x+3$ metre olan bir dikdörtgenin alanı 40 metrekaredir. Kenarlar hangisidir?
A5 m ve 8 m.
B-8 m ve -5 m.
C4 m ve 10 m.
D8 m ve 11 m.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
$x(x+3)=40$, $(x-5)(x+8)=0$. Uzunluk pozitif olduğundan $x=5$ seçilir.
2Kolay
180 km yol sabit $v$ km/sa hızla alınacak. Yolculuğun en fazla 3 saat sürmesi için $v>0$ iken ne gerekir?
A$0 < v\le60$.
B$v\ge540$.
C$v=0$ da uygundur.
D$v\ge60$; süre $180/v$ saattir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Süre $180/v$ saattir. $v>0$ olduğundan $180\le 3v$ ve $v\ge 60$ bulunur.
3Orta
6 metre kenarlı kare bir havuzun çevresine her tarafta x metre genişlikte döşeme yapılacak. Döşeme alanı 28 metrekare ise x kaç metredir?
A1 m; dış kenar 8 m olur.
B2 m; genişlik tek yönde eklenir.
C$7/6$ m; yalnız dört kenar şeridi sayılır.
D-7 m; negatif kök kullanılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
$(6+2x)^2-36=28$; dış kenar pozitif olduğundan $6+2x=8$ ve $x=1$.
4Orta
Bir tekne durgun suda $v$ km/sa hız yapıyor; akıntı 2 km/sa. Akıntıya karşı 12 km yolun en fazla 3 saat sürmesi için hangi koşul gerekir?
A$v\ge2$; süre $12/(v+2)$ dir.
B$v\ge6$; süre $12/(v-2)$ ve $v > 2$ dir.
C$v\le6$; payda negatif olabilir.
D$v=2$ de süre 0 olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Karşı yönde net hız $v-2$ pozitif olmalıdır. $12/(v-2)\le 3$ ile $v-2\ge 4$, yani $v\ge 6$ bulunur.
5Zor
$n$ ürünün birim satış fiyatı $50-n$ TL, toplam maliyeti $8n+320$ TL dir. $n$ pozitif tam sayı ve fiyat pozitif olsun. Kâr pozitifken en az ve en çok satış adedi hangisidir?
AEn az 10, en çok 32.
BEn az 1, en çok 49.
CEn az 11, en çok 31.
DEn az 11, en çok 49.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Gelir $n(50-n)$ ve kâr $-n^2+42n-320=-(n-10)(n-32)$ dir. $10<n<32$ bulunur; fiyat koşulu $n<50$ bu aralığı daraltmaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular