Çözümü göster
$x(x+3)=40$, $(x-5)(x+8)=0$. Uzunluk pozitif olduğundan $x=5$ seçilir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Alan, hacim, maliyet ve hız gibi nicelikler çoğu zaman polinom ya da rasyonel fonksiyonlarla modellenir. Bu konuda gerçek yaşam problemlerinin denklem ve eşitsizlik olarak kurulması, çözülmesi ve çözümlerin bağlama uygunluğunun kontrol edilmesi çalışılır.
Çözüm üç adımda ilerler. Önce problemdeki nicelikler ve aralarındaki ilişkiler belirlenir; bilinmeyen bir harfle gösterilir ve bu harfin alabileceği değerler (uzunluk pozitif, adet doğal sayı gibi) yazılır. Sonra ilişki polinom ya da rasyonel bir denklem veya eşitsizlik olarak kurulur. Son olarak denklem çözülür ve bulunan değerler problemin bağlamıyla karşılaştırılır. Alan ve hacim problemleri polinom, hız–zaman, iş–işçi ve ortalama maliyet problemleri rasyonel modellere götürür.
Matematiksel çözüm her zaman problemin çözümü değildir. Uzunluk için negatif bir kök, kişi sayısı için kesirli bir kök ya da paydayı sıfır yapan bir değer bağlama uymaz ve atılır. Eşitsizliklerde çözüm aralığı bağlamın izin verdiği değerlerle (ör. $x > 0$, $x$ doğal sayı) kesiştirilir. Ayrıca farklı bir yöntemle (grafik, tablo, deneme) elde edilen sonuç kontrol edilir.
Aynı problem farklı yollarla çözülebilir: denklem kurma, grafikle kesişim bulma, tablo oluşturma. Her stratejinin güçlü olduğu durum vardır; örneğin kökleri tam sayı olan denklemlerde deneme hızlıdır, aralık sorularında işaret tablosu daha güvenlidir. Bir problemde işe yarayan stratejinin başka bir problemde de işe yarayıp yaramayacağı, problemin yapısına (polinom mu, rasyonel mi, eşitlik mi, eşitsizlik mi) bakılarak değerlendirilir.
Örnek 1. Boyutları $x$, $x + 2$ ve $x + 5$ santimetre olan dikdörtgenler prizmasının hacmi $120$ cm$^3$ tür. $x$ i bulunuz.
$x(x + 2)(x + 5) = 120$ den $x^3 + 7x^2 + 10x - 120 = 0$ olur. $x = 3$ denenirse $27 + 63 + 30 - 120 = 0$ sağlanır; $(x - 3)(x^2 + 10x + 40) = 0$ yazılır. $x^2 + 10x + 40 = (x + 5)^2 + 15 > 0$ olduğundan başka gerçek kök yoktur. Boyutlar $3, 5, 8$ cm dir.
Örnek 2. A kişisi bir işi $x$ günde, B kişisi $x + 3$ günde bitirir. İkisi birlikte çalışınca iş $2$ günde bitiyorsa A kaç günde bitirir?
Günlük işler toplanır: $\dfrac{1}{x} + \dfrac{1}{x + 3} = \dfrac{1}{2}$. Paydalar eşitlenirse $2(x + 3) + 2x = x(x + 3)$, yani $x^2 - x - 6 = 0$ ve $(x - 3)(x + 2) = 0$ olur. $x > 0$ olduğundan $x = 3$ tür; A işi $3$, B işi $6$ günde bitirir. Kontrol: $\dfrac{1}{3} + \dfrac{1}{6} = \dfrac{1}{2}$.
Örnek 3. Bir işletmenin $x$ bin ürün üretip satması hâlinde kârı $K(x) = -x^2 + 12x - 20$ bin liradır. Kârın pozitif olması için üretim hangi aralıkta olmalıdır?
$-x^2 + 12x - 20 > 0$ ise $x^2 - 12x + 20 < 0$ ve $(x - 2)(x - 10) < 0$ dır. İşaret tablosundan $2 < x < 10$ bulunur. Üretim $2$ bin ile $10$ bin ürün arasında olmalıdır.
Örnek 4. Bir ürünün ortalama maliyeti $A(x) = \dfrac{2x + 80}{x}$ lira ($x > 0$ ürün adedi) ise ortalama maliyetin en çok $6$ lira olması için en az kaç ürün üretilmelidir?
$x > 0$ olduğundan eşitsizlik $x$ ile çarpılırken yön değişmez: $2x + 80 \le 6x$, yani $4x \ge 80$ ve $x \ge 20$ bulunur. En az $20$ ürün üretilmelidir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.