MegaSoru

Aritmetik ve Geometrik Dizilerin Sonlu Toplamları 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Aritmetik ve Geometrik Dizilerin Sonlu Toplamları Konu Anlatımı

Bir dizinin ilk $n$ teriminin toplamı, birikim planlarından merdiven basamağı sayımına kadar pek çok durumda karşımıza çıkar. Bu konuda aritmetik ve geometrik dizilerin ilk $n$ teriminin toplamı için formüller bulunur ve neden doğru oldukları gösterilir.

Aritmetik dizide ilk n terimin toplamı

İlk $n$ terimin toplamı $S_n = a_1 + a_2 + \dots + a_n$ ile gösterilir. Toplamı bir kez düz, bir kez ters sırayla yazıp alt alta toplayalım:
$$S_n = a_1 + a_2 + \dots + a_n$$
$$S_n = a_n + a_{n-1} + \dots + a_1$$
Alt alta gelen her çiftin toplamı $a_1 + a_n$ dir (çünkü bir uçta $d$ eklenirken diğer uçta $d$ çıkarılır). $n$ tane çift olduğundan $2S_n = n(a_1 + a_n)$ olur:
$$S_n = \frac{n(a_1 + a_n)}{2} = \frac{n\,[\,2a_1 + (n-1)d\,]}{2}$$
Yani toplam, ilk ve son terimin toplamı ile terim sayısının çarpımının yarısıdır. Gauss'un $1 + 2 + \dots + 100 = \dfrac{100 \cdot 101}{2} = 5050$ hesabı bu formülün özel hâlidir.

Geometrik dizide ilk n terimin toplamı

$S_n = a_1 + a_1 r + a_1 r^2 + \dots + a_1 r^{n-1}$ toplamını $r$ ile çarpıp aradan çıkaralım:
$$r S_n = a_1 r + a_1 r^2 + \dots + a_1 r^{n}$$
İki eşitlik taraf tarafa çıkarılırsa ortadaki bütün terimler sadeleşir ve $S_n - rS_n = a_1 - a_1 r^n$ kalır. $r \neq 1$ için
$$S_n = \frac{a_1\,(r^n - 1)}{r - 1}$$
bulunur. $r = 1$ ise bütün terimler $a_1$ olduğundan $S_n = n a_1$ dir.

Toplamdan genel terime geçiş

Bir dizinin ilk $n$ teriminin toplamı $S_n$ biliniyorsa genel terim $a_1 = S_1$ ve $n \ge 2$ için
$$a_n = S_n - S_{n-1}$$
ile bulunur. Çünkü $S_n$ ilk $n$ terimi, $S_{n-1}$ ise ilk $(n-1)$ terimi toplar; aradaki fark son terimdir. Bu bağıntı, ilk terimin de aynı formülle verilip verilmediğini kontrol etmeyi gerektirir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. $3 + 7 + 11 + \dots + 43$ toplamını bulunuz.

İlk terim $3$, ortak fark $4$ tür. $43 = 3 + (n-1) \cdot 4$ den $n = 11$ bulunur. $S_{11} = \dfrac{11 \cdot (3 + 43)}{2} = 11 \cdot 23 = 253$ tür.

Örnek 2. $2 + 6 + 18 + \dots$ geometrik dizisinin ilk $6$ teriminin toplamını bulunuz.

$a_1 = 2$, $r = 3$, $n = 6$ dır. $S_6 = \dfrac{2\,(3^6 - 1)}{3 - 1} = 3^6 - 1 = 728$ olur.

Örnek 3. Bir dizinin ilk $n$ teriminin toplamı $S_n = n^2 + 2n$ ise genel terimi bulunuz.

$a_1 = S_1 = 3$ tür. $n \ge 2$ için $a_n = S_n - S_{n-1} = n^2 + 2n - (n-1)^2 - 2(n-1) = 2n + 1$ olur. $n = 1$ için $2 \cdot 1 + 1 = 3$ olduğundan formül ilk terim için de geçerlidir: $a_n = 2n + 1$.

Örnek 4. Ahmet birinci ay $100$ lira, sonraki her ay bir önceki aydan $20$ lira fazla biriktiriyor. $12$ ayın sonunda toplam kaç lira biriktirmiş olur?

Aylık birikimler $a_1 = 100$, $d = 20$ olan aritmetik dizidir. $a_{12} = 100 + 11 \cdot 20 = 320$ dir. $S_{12} = \dfrac{12\,(100 + 320)}{2} = 6 \cdot 420 = 2520$ liradır.

Özetle

  • Aritmetik dizide $S_n = \dfrac{n(a_1 + a_n)}{2}$ dir; ilk ve son terimin toplamı ile terim sayısı bilinmelidir.
  • Geometrik dizide $r \neq 1$ için $S_n = \dfrac{a_1(r^n - 1)}{r - 1}$, $r = 1$ için $S_n = n a_1$ dir.
  • Formüller varsayım, genelleme ve ispatla elde edilir; aritmetik için ters sıralı toplama, geometrik için $S_n - rS_n$ yöntemi kullanılır.
  • $S_n$ biliniyorsa $a_1 = S_1$ ve $a_n = S_n - S_{n-1}$ ($n \ge 2$) dir.
  • Toplam formülünü kullanmadan önce terim sayısı $n$ doğru belirlenmelidir.

Aritmetik ve Geometrik Dizilerin Sonlu Toplamları — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir aritmetik dizinin ilk terimi $3$, sekizinci terimi $31$ dir. İlk sekiz terimin toplamı kaçtır?
A$34$
B$124$
C$136$
D$272$
Çözümü göster
Doğru cevap: C
$S_8=\frac{8(3+31)}{2}=136$ olur.
2Kolay
İlk terimi $3$, ortak oranı $2$ olan geometrik dizinin ilk dört teriminin toplamı kaçtır?
A$24$
B$45$
C$48$
D$93$
Çözümü göster
Doğru cevap: B
İlk dört terim $3,6,12,24$ olur; toplam $45$ tir.
3Orta
Bir kişi ilk gün 30 TL, sonraki her gün bir önceki günden 5 TL fazla para biriktiriyor. İlk yedi günün sonunda toplam birikimi için doğru açıklama hangisidir?
AYedinci gün ayrılan para $60$ TL dir; yedi günlük toplam $315$ TL olur.
BYedinci gün ayrılan para $60$ TL olduğu için toplam birikim $60$ TL dir.
CYedinci gün ayrılan para $65$ TL dir; toplam $\frac{665}{2}$ TL olur.
Dİlk gün ayrılan para $30$ TL olduğundan her gün aynı miktar sayılır; toplam $210$ TL olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Günlük ödemeler aritmetiktir. Son ödeme $30+6\cdot5=60$ TL olur. Toplam $\frac{7(30+60)}2=315$ TL dir; son gün ödemesi bütün birikim değildir.
4Orta
Bir aritmetik dizinin ilk beş terimi $8,11,14,17,20$ dir. Bir öğrenci ilk beş terim toplamını $5(8+20)=140$ buluyor. Hatanın kaynağı ve doğru sonuç hangisidir?
ATerim sayısı dört alınmalıdır; doğru toplam $4(8+20)=112$ dir.
Bİlk terim çıkarılmalıdır; doğru toplam $5\cdot20=100$ dür.
CÖğrenci bütün terimleri saymıştır; $140$ doğrudur.
Dİki toplam tek toplam sanılmıştır; ikiye bölünmesi gerekir, doğru toplam $\frac{5(8+20)}2=70$ tir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Uçların toplamı ile terim sayısının çarpımı ters sıralı iki toplamı verir; tek toplam için ikiye bölünmelidir. Beş terimin ortalaması $14$, toplamı $70$ tir.
5Zor
Ortak farkı $3$ olan aritmetik dizide ilk n terimin toplamı $63$, n inci terim $18$ dir. Dizinin ilk terimi pozitiftir. n ve ilk terimi birlikte doğru veren seçenek hangisidir?
A$n=7$, $a_1=0$
B$n=6$, $a_1=3$
C$n=5$, $a_1=6$
D$n=6$, $a_1=6$
Çözümü göster
Doğru cevap: B
$a_1=18-3(n-1)=21-3n$ olur. Toplam koşulu $\frac{n(39-3n)}2=63$ verir; düzenlenince $3(n-6)(n-7)=0$ bulunur. n=6 veya n=7 çıkar. İlk terimin pozitifliği yalnız n=6 ve a_1=3 ü bırakır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular