Çözümü göster
Yer çekiminin yatay bileşeni sıfırdır. Bu nedenle yatay hız değişmez.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Masanın kenarından yuvarlanan bir bilye ya da havaya fırlatılan bir top eğri bir yol izler. Bu hareketi anlamanın anahtarı onu yatay ve düşey iki ayrı harekete ayırmaktır. Bu konuda iki boyutlu hareketin bileşenlerini inceliyoruz.
Yalnız yer çekimi etkisindeki bir cisim iki boyutta hareket ederken:
• Yatayda kuvvet yoktur; yatay ivme sıfırdır. Yatay hız bileşeni $v_x$ değişmez, cisim yatayda sabit hızlı hareket yapar: $x = v_x \cdot t$.
• Düşeyde yer çekimi vardır; düşey ivme $g$'dir. Düşey hız bileşeni $v_y$ eşit sürelerde eşit miktarda değişir, cisim düşeyde sabit ivmeli hareket yapar.
İki bileşen birbirinden bağımsızdır: yatay hız, düşey hareketi; düşey hareket de yatay hızı değiştirmez.
Yatayla $\theta$ açısı yapan $v$ büyüklüğündeki bir hızın bileşenleri trigonometriyle bulunur: $v_x = v \cdot \cos \theta$ ve $v_y = v \cdot \sin \theta$. Bu konuda yalnız özel açılar kullanılır: $\sin 30° = 0{,}5$, $\sin 37° = 0{,}6$, $\cos 37° = 0{,}8$, $\sin 45° = \cos 45° \approx 0{,}71$, $\sin 53° = 0{,}8$, $\cos 53° = 0{,}6$, $\cos 60° = 0{,}5$.
Bileşenler biliniyorsa hızın büyüklüğü Pisagor bağıntısıyla bulunur: $v = \sqrt{v_x^2 + v_y^2}$. Örneğin 3 m/s ve 4 m/s bileşenler 5 m/s sürat verir.
Yukarı ve ileri doğru fırlatılan cisim en üst noktaya ulaştığında düşey hız bileşeni sıfır olur; yatay hız bileşeni ise aynen sürer. Bu yüzden tepe noktasında hız sıfır değildir, yalnız yataydır. İvme ise orada da aşağı yönlüdür.
Aynı yükseklikten biri yatay hızla çıkan, diğeri durgun bırakılan iki cisim yere aynı anda değer; çünkü ikisinin düşey hareketi aynıdır. Yatay hızlı olan yalnız daha uzağa gider.
Örnek 1. Yatayın 37° üstüne doğru 20 m/s hızla fırlatılan bir cismin hız bileşenleri nedir? (sin 37° = 0,6; cos 37° = 0,8)
$v_x = 20 \cdot 0{,}8 = 16$ m/s, $v_y = 20 \cdot 0{,}6 = 12$ m/s'dir.
Örnek 2. Bir cismin bir andaki yatay hız bileşeni sağa 6 m/s, düşey hız bileşeni aşağı 8 m/s'dir. Sürati kaçtır?
$v = \sqrt{6^2 + 8^2} = \sqrt{100} = 10$ m/s'dir.
Örnek 3. İlk hız bileşenleri yatay 5 m/s ve yukarı 10 m/s olan bir cisim ($g = 10$ m/s²) en üst noktaya kaç saniyede çıkar ve o andaki hızı nedir?
Düşey hız 1 saniyede sıfıra iner. En üst noktada hız yalnız yatay bileşendir: sağa doğru 5 m/s.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.