Çözümü göster
Yaşayan ağaç ekosistemin canlı bileşenidir. Işık şiddeti ise organizmaların çevresinde ölçülen cansız bir etkendir; aynı alanda bulunmaları sınıflarını eşitlemez.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir orman yalnız ağaçlardan oluşmaz; toprak, su, ışık, sıcaklık, mantarlar, böcekler, kuşlar ve mikroorganizmalar birbirine bağlı bir bütün oluşturur. Bu bölümde ekosistemin canlı ve cansız bileşenleri, ekolojik düzeyler ve bileşenler arasındaki ilişkiler ele alınır.
• Cansız (abiyotik) bileşenler: ışık, sıcaklık, su, toprak, mineraller, hava, rüzgâr, pH, tuzluluk gibi fiziksel ve kimyasal etkenler.
• Canlı (biyotik) bileşenler: üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar.
Ölü yapraklar ya da hayvan kalıntıları gibi organik artıklar artık yaşamıyor olsa da canlılardan gelir ve ayrıştırıcılar için besin kaynağıdır. Bir bileşeni sınıflarken onun bağlamdaki rolüne bakılır.
• Birey: tek bir canlı.
• Popülasyon: belirli bir alanda aynı zamanda yaşayan aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluk.
• Komünite: aynı alanda yaşayan farklı türlerin popülasyonlarının bütünü.
• Ekosistem: komünite ile o alanın cansız bileşenlerinin birlikte oluşturduğu sistem.
• Biyosfer: yeryüzündeki bütün ekosistemlerin toplamı.
Bir sorunun hangi düzeyde olduğunu belirlemek için “Kaç tür var?” ve “Cansız bileşenler dâhil mi?” diye sorulur.
Cansız etkenler canlıların dağılışını ve yaşamını etkiler: ışık fotosentezi, sıcaklık metabolizma hızını, su miktarı bitki örtüsünü belirler. Canlılar da cansız ortamı değiştirir: bitkiler toprağı köklerle tutar ve gölge yapar, ayrıştırıcılar toprağa mineral kazandırır, solunum ve fotosentez havanın bileşimini değiştirir.
Bu ilişkiler bir etkileşim haritasıyla gösterilebilir: bileşenler kutularla, aralarındaki etkiler oklarla belirtilir.
Bir bileşendeki değişim zincirleme sonuçlar doğurabilir. Örneğin yağış azalırsa (cansız) bitki örtüsü azalır (doğrudan etki), bitkiyle beslenen otçullar azalır, otçullarla beslenen etçiller de etkilenir (dolaylı etkiler).
İki bileşenin birlikte bulunması ya da birlikte değişmesi, birinin diğerine neden olduğunu tek başına kanıtlamaz. Başka bir etken ikisini birden etkiliyor olabilir.
Örnek 1. Bir göl kıyısında yaşayan bütün kurbağalar; göldeki kurbağa, balık, alg ve böceklerin tümü; bunlara ek olarak göl suyu, sıcaklık ve dip çamuru. Bu üç grup hangi ekolojik düzeylere karşılık gelir?
İlki tek türden oluştuğu için popülasyon, ikincisi farklı türlerin popülasyonlarını içerdiği için komünite, üçüncüsü cansız bileşenleri de kapsadığı için ekosistemdir.
Örnek 2. Bir ormanda ağaçlar kesildikten sonra toprak yüzeyinin sıcaklığı artıyor ve nemi azalıyor. Bu gözlem hangi ilişkiyi gösterir?
Canlı bileşenlerin (ağaçların) cansız bileşenleri etkilediğini gösterir. Ağaçların yaptığı gölge ve tuttuğu nem ortadan kalkınca toprak sıcaklığı ve nemi değişmiştir.
Örnek 3. Bir bölgede hem çam ağaçlarının hem de bir kuş türünün sayısı aynı yıllarda artmış. “Çamlar kuşları artırdı” denebilir mi?
Tek başına bu kayıtla denemez. Birlikte artış bir neden-sonuç ilişkisi olabileceği gibi, iklimdeki bir değişim gibi ortak bir etken ikisini birden etkilemiş de olabilir. Ayırıcı kanıt gerekir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.