Çözümü göster
Türün kullandığı örtünün başka kullanıma dönüşmesi uygun alanın yerel kaybını gösterir. Etkinin tüm türlere ve dünyaya genellenmesi gerekmez.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir orman parçasının yapılaşmaya açılması, bir göle besin maddesi taşınması ya da bir yangın, canlıların yaşadığı ortamı değiştirir. Bu bölümde sürdürülebilirliği kısıtlayan habitat kaybı, kirlilik ve yangın gibi durumlar ele alınır ve gözlemlerden gerekçeli, koşullu tahminlerin nasıl kurulacağı tartışılır.
• Habitat kaybı: bir türün yaşadığı alanın başka bir kullanıma (yapılaşma, tarım, yol) dönüşmesidir.
• Habitat parçalanması: büyük ve bağlantılı bir alanın, aralarında geçişin zorlaştığı küçük parçalara ayrılmasıdır. Toplam alan değişmese bile parçalanma bazı türleri etkiler: geniş alana ihtiyaç duyan türler küçük parçalarda yaşayamayabilir, parçalar arasında birey hareketi azalır.
Parçaların kenar kısımları da iç kısımlardan farklıdır (daha fazla ışık, rüzgâr ve daha düşük nem); kenar koşullarının içeri yayılması iç ortama bağlı türleri sınırlayabilir.
• Bir su ortamına tarım ve yerleşim alanlarından fazla azot ve fosfor taşındığında alg gibi üreticiler aşırı çoğalabilir. Bu canlılar öldüğünde ayrıştırıcılar onları parçalarken suda çözünmüş oksijeni tüketir; oksijen azalınca balık gibi oksijene gereksinim duyan canlıların yaşamı zorlaşır. Sıcaklık artışı ve suyun durgunlaşmasıyla birlikte deniz yüzeyinde müsilaj gibi birikimler de görülebilir.
• Bulanıklık suya giren ışığı azaltarak su bitkilerinin fotosentezini sınırlayabilir.
• Gece aydınlatması, gürültü ve sıcak su girişi gibi fiziksel değişimler de canlıların davranışını ve gelişimini etkileyebilir.
Kirleticinin etkisi yalnız kökenine (doğal ya da insan kaynaklı) değil, derişimine ve canlının duyarlılığına bağlıdır.
Yangın söndükten sonra da etkileri sürebilir: bitki örtüsü ve yaprak tabakası azaldığı için kuvvetli yağışta toprak taşınması artabilir; kül ve parçacıklar yağmurla akarsu ve göllere taşınabilir. Yenilenme, toprakta tohum ve canlı köklerin kalıp kalmamasına ve sonraki dönemin nem durumuna bağlıdır. Tekrarlayan yangınlar, yeni bireyler tohum üretecek yaşa gelmeden olursa yenilenme sınırlanabilir.
• Gözlem: gerçekleşmiş bir ölçüm ya da kayıt (“Bu sabah çözünmüş oksijen düşük ölçüldü.”).
• Çıkarım: gözleme dair olası açıklama (“Düşüş ayrıştırıcıların oksijen tüketimiyle ilişkili olabilir.”).
• Tahmin: koşula bağlı gelecek beklentisi (“Tüketim sürerse yarın sabah oksijen daha da düşebilir.”).
İyi bir tahmin gözleme dayanır, koşulunu açıkça belirtir ve kesinlik iddia etmez. Kısa bir kayıttan kesin yok oluş, tek neden ya da bütün alanlara geçerli sonuç çıkarılmaz. İnsan etkisi değerlendirilirken başka olası nedenler ve eksik kayıtlar da göz önünde tutulur.
Örnek 1. Bir hayvan türü en az 10 hektarlık kesintisiz alana ihtiyaç duyuyor. A bölgesinde tek parça 20 hektar, B bölgesinde aralarında geçiş olmayan dört parça hâlinde toplam 20 hektar uygun alan var. Hangi bölge türün ihtiyacını karşılar?
A bölgesi. B'de toplam alan aynı olsa da her parça 5 hektardır ve tür parçalar arasında geçemediği için hiçbir parça ihtiyacı karşılamaz. Parçalanma, toplam alan değişmeden habitatı yetersiz hâle getirebilir.
Örnek 2. Bir göle tarım alanlarından besin maddesi girişi artmış ve algler aşırı çoğalmıştır. Bu durum sürerse balıklar için hangi tahmin gerekçelidir?
Ölen alglerin ayrıştırılması sırasında çözünmüş oksijen tüketimi artabilir; oksijen azalırsa balıkların yaşam koşulları zorlaşabilir. Etkinin büyüklüğü oksijen ölçümleriyle izlenmelidir.
Örnek 3. Bir raporda “Yarın bölgedeki bütün kurbağalar kesin yok olacak” yazıyor; dayanak tek günlük düşük sayımdır. Bu tahmini değerlendiriniz.
Tahmin kanıtın kapsamını aşar. Tek günlük bir sayım kesin yok oluş ya da kesin tarih vermez; sayımın koşulları, diğer günler ve yaşam evreleri de incelenmeden genel bir sonuç çıkarılamaz.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.