MegaSoru

Habitat, Kirlilik ve Sürdürülebilirlik: Gözlemden Tahmine 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Habitat, Kirlilik ve Sürdürülebilirlik: Gözlemden Tahmine Konu Anlatımı

Bir orman parçasının yapılaşmaya açılması, bir göle besin maddesi taşınması ya da bir yangın, canlıların yaşadığı ortamı değiştirir. Bu bölümde sürdürülebilirliği kısıtlayan habitat kaybı, kirlilik ve yangın gibi durumlar ele alınır ve gözlemlerden gerekçeli, koşullu tahminlerin nasıl kurulacağı tartışılır.

Habitat kaybı ve parçalanma

• Habitat kaybı: bir türün yaşadığı alanın başka bir kullanıma (yapılaşma, tarım, yol) dönüşmesidir.
• Habitat parçalanması: büyük ve bağlantılı bir alanın, aralarında geçişin zorlaştığı küçük parçalara ayrılmasıdır. Toplam alan değişmese bile parçalanma bazı türleri etkiler: geniş alana ihtiyaç duyan türler küçük parçalarda yaşayamayabilir, parçalar arasında birey hareketi azalır.
Parçaların kenar kısımları da iç kısımlardan farklıdır (daha fazla ışık, rüzgâr ve daha düşük nem); kenar koşullarının içeri yayılması iç ortama bağlı türleri sınırlayabilir.

Kirlilik ve besin maddesi yükü

• Bir su ortamına tarım ve yerleşim alanlarından fazla azot ve fosfor taşındığında alg gibi üreticiler aşırı çoğalabilir. Bu canlılar öldüğünde ayrıştırıcılar onları parçalarken suda çözünmüş oksijeni tüketir; oksijen azalınca balık gibi oksijene gereksinim duyan canlıların yaşamı zorlaşır. Sıcaklık artışı ve suyun durgunlaşmasıyla birlikte deniz yüzeyinde müsilaj gibi birikimler de görülebilir.
• Bulanıklık suya giren ışığı azaltarak su bitkilerinin fotosentezini sınırlayabilir.
• Gece aydınlatması, gürültü ve sıcak su girişi gibi fiziksel değişimler de canlıların davranışını ve gelişimini etkileyebilir.
Kirleticinin etkisi yalnız kökenine (doğal ya da insan kaynaklı) değil, derişimine ve canlının duyarlılığına bağlıdır.

Yangının sonraki etkileri

Yangın söndükten sonra da etkileri sürebilir: bitki örtüsü ve yaprak tabakası azaldığı için kuvvetli yağışta toprak taşınması artabilir; kül ve parçacıklar yağmurla akarsu ve göllere taşınabilir. Yenilenme, toprakta tohum ve canlı köklerin kalıp kalmamasına ve sonraki dönemin nem durumuna bağlıdır. Tekrarlayan yangınlar, yeni bireyler tohum üretecek yaşa gelmeden olursa yenilenme sınırlanabilir.

Gözlem, çıkarım ve tahmin

• Gözlem: gerçekleşmiş bir ölçüm ya da kayıt (“Bu sabah çözünmüş oksijen düşük ölçüldü.”).
• Çıkarım: gözleme dair olası açıklama (“Düşüş ayrıştırıcıların oksijen tüketimiyle ilişkili olabilir.”).
• Tahmin: koşula bağlı gelecek beklentisi (“Tüketim sürerse yarın sabah oksijen daha da düşebilir.”).
İyi bir tahmin gözleme dayanır, koşulunu açıkça belirtir ve kesinlik iddia etmez. Kısa bir kayıttan kesin yok oluş, tek neden ya da bütün alanlara geçerli sonuç çıkarılmaz. İnsan etkisi değerlendirilirken başka olası nedenler ve eksik kayıtlar da göz önünde tutulur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir hayvan türü en az 10 hektarlık kesintisiz alana ihtiyaç duyuyor. A bölgesinde tek parça 20 hektar, B bölgesinde aralarında geçiş olmayan dört parça hâlinde toplam 20 hektar uygun alan var. Hangi bölge türün ihtiyacını karşılar?

A bölgesi. B'de toplam alan aynı olsa da her parça 5 hektardır ve tür parçalar arasında geçemediği için hiçbir parça ihtiyacı karşılamaz. Parçalanma, toplam alan değişmeden habitatı yetersiz hâle getirebilir.

Örnek 2. Bir göle tarım alanlarından besin maddesi girişi artmış ve algler aşırı çoğalmıştır. Bu durum sürerse balıklar için hangi tahmin gerekçelidir?

Ölen alglerin ayrıştırılması sırasında çözünmüş oksijen tüketimi artabilir; oksijen azalırsa balıkların yaşam koşulları zorlaşabilir. Etkinin büyüklüğü oksijen ölçümleriyle izlenmelidir.

Örnek 3. Bir raporda “Yarın bölgedeki bütün kurbağalar kesin yok olacak” yazıyor; dayanak tek günlük düşük sayımdır. Bu tahmini değerlendiriniz.

Tahmin kanıtın kapsamını aşar. Tek günlük bir sayım kesin yok oluş ya da kesin tarih vermez; sayımın koşulları, diğer günler ve yaşam evreleri de incelenmeden genel bir sonuç çıkarılamaz.

Özetle

  • Habitat kaybı alanın başka kullanıma dönüşmesi, parçalanma bağlantının bozulmasıdır.
  • Toplam alan değişmese bile parçalanma bazı türlerin ihtiyacını karşılamayabilir.
  • Fazla besin maddesi girişi alg artışına, ayrışma sırasında oksijen azalmasına yol açabilir.
  • Yangının etkileri söndükten sonra da toprak taşınması ve su kalitesi üzerinden sürebilir.
  • Gözlem, çıkarım ve tahmin ayrılır; tahmin koşullu kurulur ve kesinlik iddia etmez.

Habitat, Kirlilik ve Sürdürülebilirlik: Gözlemden Tahmine — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Aynı mevsim ve ölçekteki iki arazi kaydında, daha önce çalılık olan bir bölümün yapılaşmış yüzeye dönüştüğü görülüyor. Çalılıkta yaşayan bir tür için hangi gözlem habitat kaybının doğrudan göstergesidir?
ATürün bütün dünyada kesin yok olması
BTürün kullandığı çalılık yüzeyin yapılaşmış yüzeye dönüşmesi
CYapıların renginin önceki kayıttan farklı olması
DGelecek yıl bütün türlerin azalacak olması
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Türün kullandığı örtünün başka kullanıma dönüşmesi uygun alanın yerel kaybını gösterir. Etkinin tüm türlere ve dünyaya genellenmesi gerekmez.
2Kolay
Hazır modelde toplam uygun alan değişmiyor; tek bağlantılı habitat, hedef türün geçemediği yüzeylerle ayrılmış dört parçaya dönüşüyor. Yeni kayıt özellikle neyi gösterir?
AToplam alan aynı kalsa da bağlantılı habitatın parçalanmasını
BToplam uygun alanın dört kat arttığını
CHedef türün parçalar arasında mutlaka serbestçe geçtiğini
DHer parçada türün hemen yok olduğunu
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Alan miktarı ve mekânsal bağlantı farklı özelliklerdir. Burada miktar sabitken hedef türün erişebildiği bağlantılar bölünmüştür.
3Orta
Bir orman parçasının kenarında iç kesime göre daha yüksek ışık ve daha düşük nem ölçülüyor. Gölge ve nem isteyen hedef bitkinin yalnız iç kesimde geliştiği biliniyor. Kenar koşulları içeriye yayılırsa hangi tahmin gerekçelidir?
ADiğer koşullar aynıysa hedef bitkiye uygun iç ortam daralabilir
BBütün bitkiler aynı biçimde ve kesin hızda artar
CIşık artışı nem gereksinimini bütün türlerde ortadan kaldırır
DOrman alanının adı değişmediği için ortam koşulları değişemez
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Ölçülen kenar koşulları hedef bitkinin gereksinimleriyle daha az uyumludur. Bu koşulların yayılması uygun iç alanı sınırlayabilir.
4Orta
İki habitat arasında yeşil bir şerit vardır; ancak hedef küçük memelinin şeridin açık ve kuru orta bölümünü geçmediği izleme kayıtlarında görülüyor. Hangi yorum uygundur?
AYeşil çizgi varsa her tür aynı kolaylıkla geçer
BHedef tür geçmiyorsa şeritte hiçbir canlı yaşayamaz
CHaritada bitki örtüsüyle bağlı görünmek hedef tür için etkili geçişi tek başına göstermez
Dİki parça arasında görünen mesafe sıfırdır
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Yapısal bağlantı ile bir türün gerçekten kullanabildiği bağlantı aynı değildir. Gözlenen geçiş davranışı yorumu sınırlar.
5Zor
KayıtParça yapısıToplam uygun alanPTek 20 ha parça20 hektarQDört ayrı 5 ha parça20 hektar
Hazır modelde hedef kara hayvanı en az 8 hektarlık kesintisiz uygun alana gereksinim duyuyor; ayrı parçalar arasındaki yüzeyi geçemiyor. İki alanın kaydı tabloda verilmiştir. Mevcut yapı sürerse hangi tahmin uygundur?
AToplamlar eşit olduğundan hedefin alan gereksinimi iki yerde aynı biçimde karşılanır
BQ'da her parça tek başına 20 hektardır
CP'de alan gereksinimi sağlanıyorsa diğer bütün yaşam koşulları kesin uygundur
DQ'da toplam 20 hektar bulunsa da tek erişilebilir parça 8 hektara ulaşmadığı için alan gereksinimi karşılanmayabilir
Çözümü göster
Doğru cevap: D
P'de 20 hektarlık tek parça 8 hektarlık gereksinimi aşar. Q'da her erişilebilir parça 5 hektardır; hayvan parçaları birlikte kullanamadığı için toplam 20 yeterliliği göstermez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular