MegaSoru

Su ve Karbon Döngüleri: Model Kurma ve Yenileme 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Su ve Karbon Döngüleri: Model Kurma ve Yenileme Konu Anlatımı

Bir yağmur damlası denizden buharlaşıp buluta katılabilir, yağışla toprağa düşebilir, bir ağacın köküne alınıp yaprağından yeniden atmosfere dönebilir. Karbon atomları da havadan bitkilere, bitkilerden hayvanlara ve yeniden havaya geçer. Bu bölümde su ve karbon döngüleri depolar ve geçişlerden oluşan bilimsel modeller olarak kurulur.

Depolar ve geçişler

Bir madde döngüsü iki tür bileşenden oluşur:
• Depolar (bölmeler): maddenin bulunduğu yerler; atmosfer, okyanus, göller, yer altı suyu, buzullar, canlılar, toprak, kayaçlar.
• Geçişler (akışlar): maddenin depolar arasında hareketi; buharlaşma, yağış, fotosentez, solunum.
Bir depodaki miktarın değişmesi: son miktar = ilk miktar + girişler − çıkışlar. Bir depoda azalma maddenin yok olduğunu değil başka bir depoya geçtiğini gösterir.

Su döngüsü

• Buharlaşma: okyanus, göl ve topraktaki sıvı suyun su buharına dönüşüp atmosfere geçmesi.
• Terleme: bitkilerin kökleriyle aldığı suyun bir kısmının yapraklardan buhar olarak atmosfere verilmesi.
• Yoğuşma: su buharının soğuyarak bulutlarda küçük damlacıklar oluşturması.
• Yağış: suyun yağmur, kar ya da dolu olarak yeryüzüne ulaşması.
• Yüzey akışı ve sızma: yağışın bir kısmı yüzeyden akarsulara, bir kısmı toprağa ve yer altı suyuna geçer.
Canlılar da su döngüsüne katılır: bitkiler terlemeyle, hayvanlar solunum ve boşaltımla su verir; fotosentez su kullanır, solunum su üretir.

Karbon döngüsü

• Fotosentez: atmosferdeki karbondioksitin karbonu üreticilerin organik maddelerine bağlanır.
• Beslenme: organik karbon tüketicilere aktarılır.
• Solunum: üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar organik karbonun bir kısmını karbondioksit olarak atmosfere geri verir.
• Ayrışma: ölü canlıların ve artıkların karbonu ayrıştırıcılarca kullanılır.
• Uzun süreli depolar: bazı organik kalıntılar milyonlarca yıl içinde kömür, petrol ve doğal gaza dönüşebilir; kayaçlar ve okyanuslar da büyük karbon depolarıdır.
• Yanma: fosil yakıtların ve odunun yanması karbonu karbondioksit olarak atmosfere verir.
Atmosfer karbonun tek deposu değildir.

Modeli kanıtla yenilemek

Bir döngü modeli yeni kanıtla karşılaştığında şu sorular sorulur: Eksik bir depo var mı? Bir ok ters yönde mi çizilmiş? Bir geçiş eksik mi? Örneğin bitkisiz bir toprakta da su buharı çıkışı ölçülüyorsa, bütün su çıkışını terlemeye bağlayan model buharlaşmayı da içerecek şekilde düzeltilmelidir.
Madde döngüdür ama enerji döngü değildir: suyun buharlaşmasında kullanılan enerji su gibi aynı biçimde geri dönmez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir toprak suyu modelinde ay başı stok 80 litre, ay boyunca yağış girişi 30 litre, buharlaşma ve terleme çıkışı toplam 45 litredir. Başka akış yoksa ay sonu stok kaç litredir?

80 + 30 − 45 = 65 litredir. Azalan 15 litre yok olmamış, atmosfere geçmiştir.

Örnek 2. Bir öğrencinin karbon modelinde yalnız bitkilerden atmosfere doğru fotosentez oku vardır. Model nasıl düzeltilmelidir?

Fotosentez karbonu atmosferden bitkiye aktarır, ok ters çevrilmelidir. Ayrıca bitkilerden atmosfere doğru solunum oku eklenmelidir; bitkiler hem fotosentez hem solunum yapar.

Örnek 3. Bir bölgede canlıların karbon stoku azalırken atmosferdeki karbon artmamıştır. Sistem kapalı kabul ediliyorsa hangi depo modele eklenmelidir?

Karbon başka bir depoya geçmiş olmalıdır; örneğin ölü yapraklar ve organik artıklar (toprak organik maddesi) deposu modele eklenmelidir. Toplam karbon korunur.

Özetle

  • Madde döngüleri depolar ve depolar arasındaki geçişlerden oluşur.
  • Bir depodaki azalma maddenin yok olduğunu değil başka depoya geçtiğini gösterir.
  • Su döngüsünde buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzey akışı ve sızma temel geçişlerdir.
  • Karbon fotosentezle canlılara bağlanır, solunum, ayrışma ve yanmayla atmosfere döner; atmosfer tek depo değildir.
  • Model, eksik depo ve yanlış oklar kanıtla düzeltilerek yenilenir; enerji döngü değildir.

Su ve Karbon Döngüleri: Model Kurma ve Yenileme — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir su döngüsü modelinde yer altı suyu, atmosferdeki su buharı, buharlaşma ve buzullar etiketleri kullanılıyor. Bunlardan hangisi bir depo yerine depolar arasında geçişi belirtir?
AYer altı suyu
BBuharlaşma
CAtmosferdeki su buharı
DBuzullar
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Buharlaşma suyun sıvı ortamdan atmosfere buhar olarak geçmesidir; diğerleri suyun bulunduğu bölmelerdir.
2Kolay
Karbon döngüsü için atmosfer, canlıların organik maddeleri, toprak organik maddesi ve karbonatlı kayaçlar bölmeleri öneriliyor. Bilimsel modele uygun değerlendirme hangisidir?
ADört bölme de farklı biçimlerde karbon içerebilir
BYalnız atmosfer karbon deposudur
CYalnız canlı bölmesi karbon içerir
DKarbon içeren bütün bölmeler canlıdır
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Karbon yalnız atmosferik CO₂ içinde bulunmaz; canlı organik maddelerde, toprakta ve bazı kayaçlarda da depolanır.
3Orta
Bir öğrenci modelinde P ve Q iki su deposudur. P → Q okunun açıklamasında bir ayda P bölmesinden Q bölmesine geçen su yazıyor. Bu ok hangi bilgiyi tek başına vermez?
AAktarımın kaynak bölmesini
BAy sonunda Q deposunda bulunan toplam suyu
CAktarımın hedef bölmesini
DAktarım için seçilen zaman aralığını
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Bir aktarım kaydı, Q başlangıç stoku ve diğer giriş-çıkışlar verilmeden son stoku belirlemez.
4Orta
Bir karbon modelinin depolarında CO₂ kütlesi, yaprak toplam kütlesi ve kömür toplam kütlesi yazıyor. Depolardaki karbon miktarları toplanmak isteniyor. İlk gerekli düzenleme hangisidir?
AVerilen tüm toplam kütleleri doğrudan toplamak
BHer depodaki karbon miktarını ortak bir karbon kütlesi birimiyle vermek
CYalnız gaz biçimindeki karbonu saymak
DBütün depolara aynı karbon miktarını yazmak
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Madde bilançosunda aynı büyüklük karşılaştırılır. CO₂ veya yaprak toplam kütlesi yerine içerdikleri karbonun kütlesi gerekir.
5Zor
Bir modelin sistem sınırı toprak suyu ile bitkideki suyu birlikte kapsıyor. Başka giriş ve çıkış yokken köklerin topraktan aldığı 6 litre su bitkide tutuluyor. Bu olay sistem toplamını ve iki depoyu nasıl etkiler?
ASistem toplamı 6 litre artar; toprak değişmez
BSistem toplamı 6 litre azalır; bitkideki su değişmez
CSistem toplamı değişmez; iki depo da 6 litre artar
DSistem toplamı değişmez; toprak suyu 6 litre azalır, bitkideki su 6 litre artar
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kök alımı bu sınırın içindeki bir aktarım olduğu için bir deponun kaybı ötekinin kazancıdır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular