Çözümü göster
Buharlaşma suyun sıvı ortamdan atmosfere buhar olarak geçmesidir; diğerleri suyun bulunduğu bölmelerdir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir yağmur damlası denizden buharlaşıp buluta katılabilir, yağışla toprağa düşebilir, bir ağacın köküne alınıp yaprağından yeniden atmosfere dönebilir. Karbon atomları da havadan bitkilere, bitkilerden hayvanlara ve yeniden havaya geçer. Bu bölümde su ve karbon döngüleri depolar ve geçişlerden oluşan bilimsel modeller olarak kurulur.
Bir madde döngüsü iki tür bileşenden oluşur:
• Depolar (bölmeler): maddenin bulunduğu yerler; atmosfer, okyanus, göller, yer altı suyu, buzullar, canlılar, toprak, kayaçlar.
• Geçişler (akışlar): maddenin depolar arasında hareketi; buharlaşma, yağış, fotosentez, solunum.
Bir depodaki miktarın değişmesi: son miktar = ilk miktar + girişler − çıkışlar. Bir depoda azalma maddenin yok olduğunu değil başka bir depoya geçtiğini gösterir.
• Buharlaşma: okyanus, göl ve topraktaki sıvı suyun su buharına dönüşüp atmosfere geçmesi.
• Terleme: bitkilerin kökleriyle aldığı suyun bir kısmının yapraklardan buhar olarak atmosfere verilmesi.
• Yoğuşma: su buharının soğuyarak bulutlarda küçük damlacıklar oluşturması.
• Yağış: suyun yağmur, kar ya da dolu olarak yeryüzüne ulaşması.
• Yüzey akışı ve sızma: yağışın bir kısmı yüzeyden akarsulara, bir kısmı toprağa ve yer altı suyuna geçer.
Canlılar da su döngüsüne katılır: bitkiler terlemeyle, hayvanlar solunum ve boşaltımla su verir; fotosentez su kullanır, solunum su üretir.
• Fotosentez: atmosferdeki karbondioksitin karbonu üreticilerin organik maddelerine bağlanır.
• Beslenme: organik karbon tüketicilere aktarılır.
• Solunum: üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar organik karbonun bir kısmını karbondioksit olarak atmosfere geri verir.
• Ayrışma: ölü canlıların ve artıkların karbonu ayrıştırıcılarca kullanılır.
• Uzun süreli depolar: bazı organik kalıntılar milyonlarca yıl içinde kömür, petrol ve doğal gaza dönüşebilir; kayaçlar ve okyanuslar da büyük karbon depolarıdır.
• Yanma: fosil yakıtların ve odunun yanması karbonu karbondioksit olarak atmosfere verir.
Atmosfer karbonun tek deposu değildir.
Bir döngü modeli yeni kanıtla karşılaştığında şu sorular sorulur: Eksik bir depo var mı? Bir ok ters yönde mi çizilmiş? Bir geçiş eksik mi? Örneğin bitkisiz bir toprakta da su buharı çıkışı ölçülüyorsa, bütün su çıkışını terlemeye bağlayan model buharlaşmayı da içerecek şekilde düzeltilmelidir.
Madde döngüdür ama enerji döngü değildir: suyun buharlaşmasında kullanılan enerji su gibi aynı biçimde geri dönmez.
Örnek 1. Bir toprak suyu modelinde ay başı stok 80 litre, ay boyunca yağış girişi 30 litre, buharlaşma ve terleme çıkışı toplam 45 litredir. Başka akış yoksa ay sonu stok kaç litredir?
80 + 30 − 45 = 65 litredir. Azalan 15 litre yok olmamış, atmosfere geçmiştir.
Örnek 2. Bir öğrencinin karbon modelinde yalnız bitkilerden atmosfere doğru fotosentez oku vardır. Model nasıl düzeltilmelidir?
Fotosentez karbonu atmosferden bitkiye aktarır, ok ters çevrilmelidir. Ayrıca bitkilerden atmosfere doğru solunum oku eklenmelidir; bitkiler hem fotosentez hem solunum yapar.
Örnek 3. Bir bölgede canlıların karbon stoku azalırken atmosferdeki karbon artmamıştır. Sistem kapalı kabul ediliyorsa hangi depo modele eklenmelidir?
Karbon başka bir depoya geçmiş olmalıdır; örneğin ölü yapraklar ve organik artıklar (toprak organik maddesi) deposu modele eklenmelidir. Toplam karbon korunur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.