MegaSoru

Enerji Piramidi ve Biyolojik Birikim 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Enerji Piramidi ve Biyolojik Birikim Konu Anlatımı

Bir besin zincirinde yukarı doğru çıkıldıkça her düzeye ulaşan enerji azalır; buna karşılık bazı kalıcı kirleticilerin derişimi artabilir. Bu bölümde enerji piramidi ve biyolojik birikim, aynı besin zinciri üzerinde birbirinden farklı iki süreç olarak ele alınır.

Enerji piramidi

Enerji piramidi, her beslenme düzeyine belirli bir alanda ve sürede aktarılan enerji miktarını gösterir. Tabanında üreticiler, üstünde sırasıyla birincil, ikincil ve üçüncül tüketiciler bulunur. Her basamağın genişliği o düzeydeki enerjiyle orantılıdır.
Piramit karşılaştırılırken bütün düzeylerin değerleri aynı alan, aynı süre ve aynı tanıma (örneğin yıllık yeni üretim) göre verilmelidir. Bir düzeyin enerjisi o düzeydeki bireylerin sayısını ya da boyunu göstermez.
(Biyokütle piramidi bu sınıfta işlenmez.)

Enerji neden azalır?

Bir düzeydeki enerjinin yalnız bir kısmı bir üst düzeyin yeni üretimine geçer. Geri kalan enerji:
• Canlının kendi solunumunda kullanılıp ısı olarak çevreye verilir.
• Tüketilmeden kalır (yenmeyen kök, gövde ya da kalıntılar).
• Yense bile sindirilmeden dışkıyla atılır.
Tüketilmeyen ve atılan kısım kaybolmuş değildir; ayrıştırıcıların besin kaynağı olur.
Ders kitaplarında çoğu zaman her düzeyden bir üst düzeye yaklaşık yüzde 10 aktarıldığı söylenir. Bu bir model değeridir; gerçek oran canlıya ve ortama göre değişir. Örneğin bir modelde aktarım yüzde 10 kabul edilirse, 10.000 kJ üreticiden birincil tüketiciye 1000 kJ, ikincil tüketiciye 100 kJ aktarılır.

Biyolojik birikim

Bazı kirleticiler (bazı tarım ilaçları ve ağır metaller gibi) canlı vücudunda kolay parçalanmaz ve kolay atılmaz. Böyle bir madde besinle alındığında vücutta birikir; aynı canlı zaman içinde aldıkça vücudundaki miktar ve derişim artar.
Besin zincirinde bir üst düzeydeki canlı, alt düzeyden çok sayıda canlıyı yediği için bu maddeyi daha yüksek derişimde biriktirebilir. Bu nedenle kalıcı kirleticilerin derişimi zincirin üst basamaklarında daha yüksek bulunabilir.

İki süreci karıştırmamak

• Enerji ısı olarak sistemden ayrıldığı için yukarı doğru azalır; kalıcı bir kirletici ise vücutta tutulduğu için yukarı doğru derişimi artabilir. Birinin azalması diğerinin artmasının nedeni değildir; iki süreç farklıdır.
• Toplam miktar ile derişim farklıdır: derişim birim kütledeki miktardır. Büyüyen bir canlıda toplam kirletici miktarı artarken derişim düşebilir.
• Her madde biyolojik birikim göstermez; hızlı parçalanan ya da vücuttan hızla atılan maddeler birikmez.
• Tek bir canlının zaman içinde biriktirmesi ile farklı beslenme düzeyleri arasındaki derişim farkı farklı ölçeklerdir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir modelde düzeyler arası aktarımın yüzde 20 olduğu kabul ediliyor. Üreticilerin yeni üretimi 5000 kJ ise ikincil tüketicinin yeni üretimi kaç kJ olur?

Birincil tüketici: 5000 × 0,20 = 1000 kJ. İkincil tüketici: 1000 × 0,20 = 200 kJ. Bu oran yalnız bu model için verilmiştir.

Örnek 2. Bir kalıcı kirleticinin derişimi otta 0,02, otçulda 0,5, etçilde 4 birim olarak ölçülüyor (aynı kütle temelinde). Bu örüntü nasıl açıklanır?

Kirletici vücutta parçalanmadığı ve kolay atılmadığı için birikmektedir. Üst düzeydeki canlı alt düzeyden çok miktarda besin tükettiğinden kirleticiyi daha yüksek derişimde biriktirir. Bu biyolojik birikimdir.

Örnek 3. Bir öğrenci “Enerji yukarı doğru azaldığı için kirletici de yukarı doğru azalmalıdır” diyor. Hata nedir?

Enerji ve madde aynı biçimde davranmaz. Enerjinin bir kısmı her düzeyde ısıya dönüşüp ayrılır; kalıcı kirletici ise vücutta tutulur ve üst düzeylerde derişimi artabilir.

Özetle

  • Enerji piramidi her düzeye aynı alan ve sürede aktarılan enerjiyi gösterir; yukarı doğru azalır.
  • Enerjinin bir kısmı solunumla ısıya geçer, bir kısmı tüketilmez ya da sindirilmeden atılır.
  • Yüzde 10 aktarım bir model değeridir; evrensel sabit değildir.
  • Kalıcı kirleticiler vücutta birikir ve zincirin üst düzeylerinde derişimleri artabilir.
  • Toplam miktar ile derişim farklıdır; her madde biyolojik birikim göstermez.

Enerji Piramidi ve Biyolojik Birikim — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Hazır kara modelinde yeşil bitkiler ışık enerjisini organik besine bağlıyor; otçullar bitkileri, yırtıcılar otçulları tüketiyor. Enerji piramidinin temel üretim düzeyi hangisidir?
AYalnız en büyük yırtıcının bulunduğu düzey
BOtçulların bütün bitkilerden önce geldiği düzey
CÇevreye ısı aktarımının bağımsız canlı türü sayıldığı düzey
DYeşil bitkilerin üretici düzeyi
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Bu fotosenteze dayalı modelde üretici bitkiler organik besin üretimini sağlar ve piramidin temel düzeyindedir. Taban organizmaların boyuna göre seçilmez.
2Kolay
Hazır enerji piramidinin açıklaması her düzeyin genişliği aynı alan ve süredeki enerji üretimini gösterir diyor. Bu genişlik doğrudan neyi temsil eder?
AO düzeydeki her bireyin boyunu
BTanımlı alan ve süreye ait enerji değerini
CBütün türlerin birey sayısını
DKirleticinin doku derişimini
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Modelin görsel büyüklüğü açıklamadaki nicelikle okunur. Aynı alan-süre temelli enerji değeri ne birey sayısı ne de kirletici derişimi yerine kullanılmalıdır.
3Orta
Hazır listede P, Q, R düzeylerinin enerji değerleri var; hangi canlıları ve hangi tüketim ilişkilerini içerdiği verilmemiş. P'nin üretici olduğunu kesinleştirmek için hangi ek bilgi gerekir?
AP'nin adının alfabetik olarak önce gelmesi
BP'yi temsil eden rengin daha koyu olması
CP'deki canlıların mutlaka en iri bireyler olması
DDüzeyin organik besin üretimi ve diğer düzeylerle beslenme ilişkisi
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Düzeyleri ekolojik rollerle eşlemek için üretim ve tüketim ilişkileri bilinmelidir. Yalnız bir harf, renk veya beden büyüklüğü kaynak rolünü kesinleştirmez.
4Orta
Hazır kara modelinde üst tüketici yalnız alt düzeyden besleniyor; dış organik enerji girişi yok. Alt düzeyin enerjisinin bir kısmı kendi metabolizmasında kullanılıp ısıya aktarılıyor. Hangi yorum uygundur?
AAlt düzeyde enerji kullanılıyorsa üst düzeye hiç kaynak kalamaz
BEnerji korunduğu için üst düzeye aktarılan kullanılabilir pay mutlaka %100'dür
CAlt düzeyin bütün enerji üretimi eksiksiz üst düzeyin yeni üretimine dönüşmez
DHer doğal basamakta oran istisnasız %10 olmak zorundadır
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kaynak enerjisinin kendi kullanım ve ısıya aktarım payları vardır. Bu nedenle üst düzeyin üretimini alt düzeyin toplamıyla koşulsuz eşitlemek uygun değildir; sabit evrensel oran da çıkarılmaz.
5Zor
DüzeyEnerji (kJ/m²/yıl)P9000Q1500R200
Hazır kara zincirinde P üretici, Q yalnız P'yi yiyen, R yalnız Q'yu yiyen tüketicidir. Tablo aynı alan ve yıldaki yeni üretimin enerji karşılığını veriyor. Hangi sıra uygundur?
ATabandan üste R, Q, P; büyük yırtıcı her zaman tabandır
BTabandan üste P, Q, R; enerji değerleri bu modelde yukarı doğru azalır
CP, Q, R enerji farkları doğrudan birey sayılarıdır
DQ ve R'nin değerleri toplanınca üretici düzeyi ortadan kalkar
Çözümü göster
Doğru cevap: B
P kaynak üretim düzeyidir, Q onu, R de Q'yu tüketir. Karşılaştırılabilir enerji değerleri 9000, 1500, 200 olarak azalır; bu kayıt her aktarımın aynı yüzde olduğunu söylemez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular