Çözümü göster
Bu fotosenteze dayalı modelde üretici bitkiler organik besin üretimini sağlar ve piramidin temel düzeyindedir. Taban organizmaların boyuna göre seçilmez.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir besin zincirinde yukarı doğru çıkıldıkça her düzeye ulaşan enerji azalır; buna karşılık bazı kalıcı kirleticilerin derişimi artabilir. Bu bölümde enerji piramidi ve biyolojik birikim, aynı besin zinciri üzerinde birbirinden farklı iki süreç olarak ele alınır.
Enerji piramidi, her beslenme düzeyine belirli bir alanda ve sürede aktarılan enerji miktarını gösterir. Tabanında üreticiler, üstünde sırasıyla birincil, ikincil ve üçüncül tüketiciler bulunur. Her basamağın genişliği o düzeydeki enerjiyle orantılıdır.
Piramit karşılaştırılırken bütün düzeylerin değerleri aynı alan, aynı süre ve aynı tanıma (örneğin yıllık yeni üretim) göre verilmelidir. Bir düzeyin enerjisi o düzeydeki bireylerin sayısını ya da boyunu göstermez.
(Biyokütle piramidi bu sınıfta işlenmez.)
Bir düzeydeki enerjinin yalnız bir kısmı bir üst düzeyin yeni üretimine geçer. Geri kalan enerji:
• Canlının kendi solunumunda kullanılıp ısı olarak çevreye verilir.
• Tüketilmeden kalır (yenmeyen kök, gövde ya da kalıntılar).
• Yense bile sindirilmeden dışkıyla atılır.
Tüketilmeyen ve atılan kısım kaybolmuş değildir; ayrıştırıcıların besin kaynağı olur.
Ders kitaplarında çoğu zaman her düzeyden bir üst düzeye yaklaşık yüzde 10 aktarıldığı söylenir. Bu bir model değeridir; gerçek oran canlıya ve ortama göre değişir. Örneğin bir modelde aktarım yüzde 10 kabul edilirse, 10.000 kJ üreticiden birincil tüketiciye 1000 kJ, ikincil tüketiciye 100 kJ aktarılır.
Bazı kirleticiler (bazı tarım ilaçları ve ağır metaller gibi) canlı vücudunda kolay parçalanmaz ve kolay atılmaz. Böyle bir madde besinle alındığında vücutta birikir; aynı canlı zaman içinde aldıkça vücudundaki miktar ve derişim artar.
Besin zincirinde bir üst düzeydeki canlı, alt düzeyden çok sayıda canlıyı yediği için bu maddeyi daha yüksek derişimde biriktirebilir. Bu nedenle kalıcı kirleticilerin derişimi zincirin üst basamaklarında daha yüksek bulunabilir.
• Enerji ısı olarak sistemden ayrıldığı için yukarı doğru azalır; kalıcı bir kirletici ise vücutta tutulduğu için yukarı doğru derişimi artabilir. Birinin azalması diğerinin artmasının nedeni değildir; iki süreç farklıdır.
• Toplam miktar ile derişim farklıdır: derişim birim kütledeki miktardır. Büyüyen bir canlıda toplam kirletici miktarı artarken derişim düşebilir.
• Her madde biyolojik birikim göstermez; hızlı parçalanan ya da vücuttan hızla atılan maddeler birikmez.
• Tek bir canlının zaman içinde biriktirmesi ile farklı beslenme düzeyleri arasındaki derişim farkı farklı ölçeklerdir.
Örnek 1. Bir modelde düzeyler arası aktarımın yüzde 20 olduğu kabul ediliyor. Üreticilerin yeni üretimi 5000 kJ ise ikincil tüketicinin yeni üretimi kaç kJ olur?
Birincil tüketici: 5000 × 0,20 = 1000 kJ. İkincil tüketici: 1000 × 0,20 = 200 kJ. Bu oran yalnız bu model için verilmiştir.
Örnek 2. Bir kalıcı kirleticinin derişimi otta 0,02, otçulda 0,5, etçilde 4 birim olarak ölçülüyor (aynı kütle temelinde). Bu örüntü nasıl açıklanır?
Kirletici vücutta parçalanmadığı ve kolay atılmadığı için birikmektedir. Üst düzeydeki canlı alt düzeyden çok miktarda besin tükettiğinden kirleticiyi daha yüksek derişimde biriktirir. Bu biyolojik birikimdir.
Örnek 3. Bir öğrenci “Enerji yukarı doğru azaldığı için kirletici de yukarı doğru azalmalıdır” diyor. Hata nedir?
Enerji ve madde aynı biçimde davranmaz. Enerjinin bir kısmı her düzeyde ısıya dönüşüp ayrılır; kalıcı kirletici ise vücutta tutulur ve üst düzeylerde derişimi artabilir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.