MegaSoru

Biyoteknolojik Uygulamalarda Etik Akıl Yürütme 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Biyoteknolojik Uygulamalarda Etik Akıl Yürütme Konu Anlatımı

Biyoteknolojik bir uygulamanın mümkün olması, onun yapılması gerektiği anlamına gelmez. Bilim, bir müdahalenin nasıl çalıştığını ve sonuçlarını gösterir; toplum ise bu müdahalenin kabul edilebilir olup olmadığına değerler çerçevesinde karar verir. Bu bölümde biyoteknoloji uygulamalarının etik açıdan sorgulanması, kanıt ile değer yargısının ayrılması ve gerekçeli akıl yürütme ele alınır.

Bilimsel soru ve etik soru

Bilimsel sorular "bu müdahale nasıl çalışır, ne kadar etkilidir, hangi sonuçlara yol açar?" gibi sorulardır ve deneyle, veriyle yanıtlanır. Etik sorular ise "bu uygulama yapılmalı mı, kimin için, hangi koşullarda?" gibi sorulardır; veriye dayanır ama yalnızca veriyle çözülmez, değerlerin tartılmasını gerektirir. İyi bir etik akıl yürütmede önce olgular belirlenir, sonra değerler ve ölçütler açıkça belirtilir.

Etik akıl yürütmede kullanılan ölçütler

Biyoteknoloji uygulamalarının etik değerlendirmesinde sıkça şu ölçütler kullanılır:
• Fayda ve zarar: kimlere, ne kadar yarar ve zarar getirir; belirsizlik ne kadardır?
• Özerklik ve onam: ilgili kişiler bilgilendirilip özgürce karar verebiliyor mu?
• Mahremiyet: genetik bilgi gibi kişisel veriler korunuyor mu?
• Adalet ve erişim: uygulamanın faydasına herkes adil biçimde ulaşabiliyor mu?
• Çevre ve sorumluluk: uzun vadeli çevresel etkiler izleniyor mu, sorumluluk kimde?
Bu ölçütler farklı ağırlıklarla değerlendirilebilir; bu nedenle gerekçeli farklı yargılara ulaşılabilir.

Somut örnek alanları

Etik sorgulama somut bir uygulama üzerinde yapılır: genetiği değiştirilmiş organizmalar (çevresel etkiler, besin güvenliği, tohum erişimi), canlı klonlama, yeni nesil aşılar, kök hücre ve embriyo araştırmaları, genom düzenleme teknikleri (CRISPR-Cas gibi). Her uygulamanın hangi ölçütlerde sorun doğurduğu o uygulamanın verilerine göre belirlenir.

Genetik veride onam ve mahremiyet

Genetik veri hem kişiyi hem de akrabalarını ilgilendirir. Bu nedenle veri toplanmadan önce kişinin bilgilendirilmesi ve rızasının alınması, verinin amacı dışında kullanılmaması, güvenli saklanması ve ayrımcılığa yol açmaması önemlidir. Bir kuruluşun verileri izinsiz paylaşması, bilimsel yararı olsa bile mahremiyet ve onam bakımından sorun yaratır.

Akıl yürütme adımları

Gerekçeli bir etik yargıya şu adımlarla ulaşılabilir:
• Olguları ve belirsizlikleri belirle.
• Etkilenen tarafları (kişiler, toplum, çevre) listele.
• Faydaları ve zararları, olasılıkları ile birlikte tart.
• Kullandığın ölçütleri açıkça söyle.
• Gerekçeli bir yargı ver ve yargının sınırlarını belirt.
Görüş ayrılığı, kanıt eksikliği anlamına gelmez; kanıtlar aynı olsa da farklı değerlere göre farklı yargılara ulaşılabilir. Tek bir faydanın bütün etik sorunları ortadan kaldırdığı da düşünülmemelidir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir tarım şirketi, böceğe dirençli bir bitki geliştirdi. Bitkinin verimi yüksek ama çevreye uzun vadeli etkisi bilinmiyor. Hangi etik ölçüt öne çıkar? Bu ölçüte göre hangi ek veri istenebilir?

Çevre ve sorumluluk ile fayda-zarar-belirsizlik ölçütleri öne çıkar. Uzun vadeli çevresel izleme verileri ve yabani türlere etkisine ilişkin çalışmalar istenebilir.

Örnek 2. Bir araştırma kuruluşu, katılımcıların genetik verilerini onamları dışında bir şirkete devrediyor. Bu durumda hangi etik ilke ihlal edilir?

Onam (özerklik) ve mahremiyet ilkeleri ihlal edilir. Verilerin amacı dışında kullanılması, bilimsel yarar olsa bile sorun yaratır.

Örnek 3. Bir öğrenci, yeni bir ilacın etkili olduğunu gösteren veri varsa ilacın herkese ücretsiz verilmesi gerektiğine karar veriyor. Bu karar yalnızca veriye mi dayanır?

Hayır. Etkinliğin kanıtı bilimsel bir olgudur; ilacın kime, hangi koşulda verileceği ise adalet ve erişim gibi değer ölçütleriyle tartılır. Karar hem olguya hem değer yargısına dayanır.

Özetle

  • Bilimsel sorular nasıl çalıştığını, etik sorular yapılıp yapılmaması gerektiğini sorar; ikisi ayrı ele alınır.
  • Etik değerlendirmede fayda-zarar, onam, mahremiyet, adalet-erişim ve çevre-sorumluluk gibi ölçütler kullanılır.
  • Genetik veride bilgilendirilmiş onam, güvenli saklama ve amaç dışında kullanmama önemlidir.
  • Gerekçeli yargı; olgu, taraflar, fayda-zarar, ölçüt ve sınırlar belirtilerek kurulur.
  • Görüş ayrılığı kanıt eksikliği demek değildir; tek bir fayda bütün etik sorunları çözmez.

Biyoteknolojik Uygulamalarda Etik Akıl Yürütme — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Olay ve veriler kurmacadır. Yargı, soruda verilen biyoteknoloji bağlamı ve etik ölçütlerle sınırlıdır. Modelde embriyo hücresindeki düzenleme sonraki kuşaklara aktarılabilir; yetişkinin yalnız deri hücrelerindeki düzenleme aktarılmaz. Kurul, karardan etkilenebilecek kişileri belirlemeyi ölçüt alıyor. Embriyo seçeneğinde hangi ek etik soru doğar?
ADeri hücrelerinin kültürde kaç kez sayıldığı.
BAktarılabilirliğin bütün gelecek kuşaklar için kesin yarar olduğunu kabul etmek.
CKararda yalnız mevcut araştırmacının çıkarını değerlendirmek.
DGelecekteki kuşakların etkilenmesi ve onların çıkarlarının kararda nasıl temsil edileceği.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kalıtılabilirlik etkilenebilecek kişilerin kapsamını genişletir. Bu nedenle mevcut katılımcıların yanında gelecekteki kuşakların çıkarları da değerlendirme sorusuna dönüşür.
2Kolay
Olay ve veriler kurmacadır. Yargı, soruda verilen biyoteknoloji bağlamı ve etik ölçütlerle sınırlıdır. Transgenik bir bitkinin aynı denemede verimi %12 artmıştır. Bir kurul üyesi verim artışı çevresel belirsizliklerden daha önemli sayılmalıdır diyor. Hangi ayrım doğrudur?
AYüzde 12 artış gözlem; hangi kaygının öncelikli olduğu değer yargısıdır.
Bİki ifade de yalnız cihazla ölçülmüş sonuçtur.
CÖncelik yargısı olduğu için verim ölçümü de geçersizdir.
DVerim artışı varsa kurulun bütün değerleri zorunlu aynı olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Verim artışı deney verisidir. Buna ne kadar önem verileceği ve diğer kaygılarla nasıl tartılacağı ayrı bir değerlendirmedir.
3Orta
Olay ve veriler kurmacadır. Yargı, soruda verilen biyoteknoloji bağlamı ve etik ölçütlerle sınırlıdır. Bir gen düzenleme adayının hücre modelinde yararı gözlenmiş; uzun süreli istenmeyen etkiler araştırılmamıştır. Kurulun ölçütü kanıtla orantılı ilerlemek, belirsizliği azaltmak ve ölçülmemiş güvenliliği garanti etmemektir. Hangi yaklaşım uygundur?
Aİlk yarar görüldüğü için doğrudan bütün kullanımları sınırsız açmak.
BYarar bulgusunu koruyup uzun süreli etkileri araştıran aşamalı değerlendirme istemek.
CBelirsizlik varsa bütün araştırmaları her koşulda sonsuza dek yasaklamak.
DUzun süreli etki verisi yokluğunu kesin zararsızlık diye kaydetmek.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Verilen ölçüt, ilk yararı yok saymadan eksik kanıtı tamamlamayı ister. Belirsizlik ne sınırsız kullanım ne de her araştırmayı mutlak yasaklama gerekçesi yapılmıştır.
4Orta
Olay ve veriler kurmacadır. Yargı, soruda verilen biyoteknoloji bağlamı ve etik ölçütlerle sınırlıdır. Bir biyobanka yalnız G ile ilgili kalıtım araştırması için kodlanmış DNA verisi toplamıştır. Aynı verinin ticari görünüş tahmininde kullanılması öneriliyor. Modelde yeni amaç için yeniden bilgilendirme ve özgür izin şarttır. Hangi adım gerekir?
Aİlk DNA bağışı her amaç için sınırsız izin sayılır.
BVeri kodlandığı için kullanım amacı hiç önemli değildir.
CTicari sonuç bekleniyorsa katılımcıya bilgi verilmez.
DYeni kullanımın kapsamını açıklayıp ayrı izin sürecini işletmek.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Yeni kullanım ilk amaçtan farklıdır. Verilen model, bu değişiklikte yeniden bilgilendirme ve özgür izin gerektirir; kodlama bu şartı ortadan kaldırmaz.
5Zor
Kurmaca grupv durumuGereksinimÖdeme gücüPYokYüksekDüşükQVarYüksekDüşükRVarDüşükDüşükSYokYüksekYüksek
Olay ve veriler kurmacadır. Yargı, soruda verilen biyoteknoloji bağlamı ve etik ölçütlerle sınırlıdır. Rekombinant P bu kurmaca modelde yalnız G lokusunda v taşıyan grupta yarar gösteriyor. Kaynak sınırlıdır; ulaştırma koşulları bütün gruplarda eşittir. Kurul önce genetik hedefe uygunluğu, uygun gruplar arasında daha yüksek gereksinimi önceler; ödeme gücü ölçüt değildir. Hangisi seçilir?
AP grubu; gereksinimi yüksek olduğundan v yokluğu önemsizdir.
BR grubu; uygun olması yüksek gereksinimli Q yu dışlar.
CS grubu; ödeme gücü yüksekliği genetik uygunsuzluğu giderir.
DQ grubu; hedefe uygundur ve uygunlar arasında gereksinimi daha yüksektir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Hedefe uygun gruplar Q ve R dir. Bunlar arasında gereksinimi yüksek olan Q seçilir; P ve S de v yoktur. Ödeme gücü kuralda yer almaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular