MegaSoru

Genetik Değişiklikler, DNA Hasarı ve Etkileri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Genetik Değişiklikler, DNA Hasarı ve Etkileri Konu Anlatımı

DNA yaşam boyunca çeşitli etkenlerle hasar görebilir. Çoğu hasar onarılır, bir kısmı ise kalıcı bir değişikliğe yol açabilir. Bu bölümde DNA hasarı ile kalıcı genetik değişiklik arasındaki ilişki, değişikliklerin canlı yaşamına etkileri ve kanıtlarla akıl yürütme ele alınır. Genetik değişikliklerin türlerinin adlandırılması ve sınıflandırılması bu bölümün konusu değildir.

DNA hasarının nedenleri

DNA daki hasarlar eşlenme sırasında yapılan hatalardan, morötesi (UV) ışık ve diğer radyasyon türlerinden, bazı kimyasallardan ve diğer çevresel etkenlerden kaynaklanabilir. Örneğin UV ışığı DNA da komşu bazlar arasında anormal bağlar oluşturabilir.

Hasar kalıcı değişim midir?

Hücrelerde DNA hasarını onaran mekanizmalar vardır. UV nin neden olduğu hasarı onaran sistemlerin bulunduğu bilimsel çalışmalarla gösterilmiştir. Hasar onarılırsa DNA eski hâlini alır ve kalıcı bir değişiklik oluşmaz. Hasar onarılamazsa ya da yanlış onarılırsa DNA dizisinde kalıcı bir değişiklik meydana gelir ve bu değişiklik eşlenme ile yavru hücrelere geçer. Dolayısıyla her hasar kalıcı değildir; kalıcı değişiklik ancak onarım başarısız olursa ortaya çıkar.

Değişikliğin aktarımı: hücre tipi

Kalıcı değişikliğin gelecek nesillere aktarılıp aktarılmadığı değişikliğin hangi hücrede oluştuğuna bağlıdır. Eşey hücrelerinde (ya da onları oluşturan hücrelerde) oluşan değişiklik döllenme ile yavruya geçebilir. Vücut (somatik) hücrelerinde oluşan değişiklik ise o bireyin hücre soyuna geçer, çocuğa aktarılmaz. Örneğin güneşte yanan deri hücrelerindeki hasar çocuğa aktarılmaz.

Canlı yaşamına etkiler

Genetik değişikliğin etkisi değişikliğin yerine ve çevreye bağlıdır:
• Zararlı olabilir: bir proteinin işlevini bozup hastalığa yol açabilir.
• Nötr olabilir: canlının yaşamını etkilemeyebilir.
• Yararlı olabilir: değişen ortamda canlıya avantaj sağlayabilir; bu tür değişiklikler tür içi çeşitliliğin ve evrimin kaynaklarından biridir.
Bu nedenle "her değişiklik zararlıdır" ya da "her hasar kalıcıdır" gibi mutlak yargılar yanlıştır.

Çevre ve genetik açıklamaların karşılaştırılması

Bir özelliğin görünümü genotip ile çevrenin birlikte etkisiyle oluşur. Güneşte bronzlaşma çevresel bir yanıttır, DNA değişikliği olarak aktarılmaz. Buna karşılık ailesel olarak sürekli aktarılan bir özellik genetik bir değişikliğe işaret edebilir. Bir hastalığın tek bir nedene bağlanması da genellikle yanıltıcıdır; kanser gibi durumlarda birden çok genetik ve çevresel etken rol oynar. Bu nedenle akıl yürütme, kanıt türüne ve kapsamına dayandırılmalıdır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. UV ışığına maruz kalan bir deri hücresinde DNA hasarı oluşuyor. Bu hasarın onarımı başarısız olsa bile bireyin çocuğuna aktarılması neden beklenmez?

Deri hücresi bir vücut (somatik) hücresidir; oluşan değişiklik yalnız o hücrenin soyuna geçer. Çocuğa aktarım için değişikliğin eşey hücrelerinde oluşması gerekir.

Örnek 2. Bir DNA hasarının onarım mekanizmasının çalışmadığı bir hücrede ne olması beklenir?

Hasar onarılmadığı için DNA daki değişiklik kalıcı hâle gelebilir ve eşlenme ile yavru hücrelere aktarılabilir.

Örnek 3. Bir öğrenci, genetik yapıdaki her değişikliğin canlıya zarar verdiğini söylüyor. Bu yargıyı değerlendirin.

Doğru değildir. Değişiklik zararlı, nötr ya da yararlı olabilir. Ortam değiştiğinde bazı değişiklikler canlıya avantaj sağlayabilir ve tür içi çeşitliliğe katkıda bulunur.

Özetle

  • DNA hasarı onarılırsa kalıcı değişiklik oluşmaz; onarılamaz ya da yanlış onarılırsa kalıcı değişiklik ortaya çıkar.
  • Her hasar kalıcı değildir ve her değişiklik zararlı değildir; etki zararlı, nötr ya da yararlı olabilir.
  • Eşey hücrelerindeki değişiklik yavruya aktarılabilir; vücut hücrelerindeki değişiklik çocuğa aktarılmaz.
  • Çevresel etkilerle oluşan görünüm değişiklikleri (bronzlaşma gibi) genetik aktarım değildir.
  • Genetik etkiler çoğunlukla tek nedene indirgenemez; akıl yürütme kanıta dayanmalıdır.

Genetik Değişiklikler, DNA Hasarı ve Etkileri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir bitkinin yaprakları ışık koşulu değiştirildikten sonra daha koyu yeşil oluyor. DNA dizisi ölçülmemiştir. Bu gözlem için hangi yorum uygundur?
ARenk değiştiği için DNA dizisi kesin değişmiştir.
BÖzellik değişmiştir; yalnız bu gözlem DNA dizisinin değiştiğini kanıtlamaz.
CDNA ölçülmediği için renk değişimi de gerçekleşmemiştir.
DIşıkla ilişkili bütün değişiklikler yavrulara zorunlu aktarılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Bir özelliğin değişmesi birden çok süreçle ilişkili olabilir. DNA değişimi iddiası için görünür sonuçtan daha doğrudan kanıt gerekir.
2Kolay
Bir hücre modelinde DNA da geçici bir kimyasal hasar saptanıyor. Hasar giderildikten sonra ilgili bölgenin baz sırası başlangıçla aynı doğrulanıyor. Hangi yorum doğrudur?
AHer DNA hasarı mutlaka kalıcı baz sırası değişimidir.
BBaz sırası aynıysa başlangıçta hasar hiç oluşmamıştır.
CHasar giderildiği için hücrenin bütün gelecekteki DNA değişimleri engellenmiştir.
DHasar oluşması bu bölgede kalıcı baz sırası değişimini zorunlu kılmamıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
DNA hasarı ile onarım sonrası kalıcı dizi farklılığı aynı kavram değildir. Verilen bölgede hasar geçmişi vardır fakat son dizi başlangıçla aynıdır.
3Orta
Bir modelde P bölgesindeki hasarın giderildiği ve P'nin başlangıç dizisine döndüğü doğrulanıyor. DNA nın diğer bölgeleri incelenmemiştir. Hangi sonuç verinin kapsamındadır?
AP düzeldiyse genomdaki bütün bölgeler kesin düzelmiştir.
BDiğer bölgeler incelenmediyse P için onarım kanıtı da yoktur.
CP onarıldığı için P'de gelecekte hasar oluşamaz.
DP için başarılı düzeltme gösterilmiştir; bütün DNA nın hasarsız olduğu bu ölçümden çıkmaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Ölçüm bir DNA bölgesine özgüdür. P için doğrulanan sonuç diğer bölgelerin durumunu otomatik belirlemez.
4Orta
Genetik başlangıçları aynı bitki kopyaları iki farklı ışık düzeyinde yetiştiriliyor. Boy farkı oluşuyor; aynı ışığa alınınca yeni büyüme hızları eşitleniyor. Diziler ölçülmemiştir. Hangi açıklama gözlemle uyumludur?
ABoy farkı tek başına iki grupta farklı kalıcı DNA dizileri oluştuğunu kanıtlar.
BÇevre koşulları büyümeyi değiştirebilir; bu sonuç için kalıcı DNA değişimi varsaymak zorunlu değildir.
CGenetik başlangıç aynıysa farklı çevreler büyümeyi etkileyemez.
DYeni büyüme hızları eşitse geçmiş boy farkı hiç oluşmamıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Çevre değiştikçe büyüme hızlarının yakınlaşması çevreye bağlı yanıtla uyumludur. Kalıcı dizi değişimi ayrıca gösterilmemiştir.
5Zor
Bir insan modelinde yeni DNA değişikliği yalnız derideki bir hücre soyunda bulunuyor. Sperm ve yumurtayı oluşturan hücre soylarında bu değişiklik yoktur; başka aktarım yolu yoktur. Bu kişinin eşeyli üremeyle oluşacak çocuğu için hangi yorum doğrudur?
ADeride bulunan her değişiklik gametlerde de zorunlu bulunur.
BDerideki bu değişiklik, verilen koşullarda gametler üzerinden çocuğa aktarılmaz.
CDeri hücreleri mitoz yaptığı için değişiklik doğrudan her çocuğa geçer.
DÇocuğa geçmeyen değişiklik deri hücrelerinin işlevini etkileyemez.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Aktarım için çocuğu oluşturan gametlere uzanan yol gerekir. Yalnız deri soyundaki değişiklik bu koşulda o yolda değildir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular