Çözümü göster
Bir özelliğin değişmesi birden çok süreçle ilişkili olabilir. DNA değişimi iddiası için görünür sonuçtan daha doğrudan kanıt gerekir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
DNA yaşam boyunca çeşitli etkenlerle hasar görebilir. Çoğu hasar onarılır, bir kısmı ise kalıcı bir değişikliğe yol açabilir. Bu bölümde DNA hasarı ile kalıcı genetik değişiklik arasındaki ilişki, değişikliklerin canlı yaşamına etkileri ve kanıtlarla akıl yürütme ele alınır. Genetik değişikliklerin türlerinin adlandırılması ve sınıflandırılması bu bölümün konusu değildir.
DNA daki hasarlar eşlenme sırasında yapılan hatalardan, morötesi (UV) ışık ve diğer radyasyon türlerinden, bazı kimyasallardan ve diğer çevresel etkenlerden kaynaklanabilir. Örneğin UV ışığı DNA da komşu bazlar arasında anormal bağlar oluşturabilir.
Hücrelerde DNA hasarını onaran mekanizmalar vardır. UV nin neden olduğu hasarı onaran sistemlerin bulunduğu bilimsel çalışmalarla gösterilmiştir. Hasar onarılırsa DNA eski hâlini alır ve kalıcı bir değişiklik oluşmaz. Hasar onarılamazsa ya da yanlış onarılırsa DNA dizisinde kalıcı bir değişiklik meydana gelir ve bu değişiklik eşlenme ile yavru hücrelere geçer. Dolayısıyla her hasar kalıcı değildir; kalıcı değişiklik ancak onarım başarısız olursa ortaya çıkar.
Kalıcı değişikliğin gelecek nesillere aktarılıp aktarılmadığı değişikliğin hangi hücrede oluştuğuna bağlıdır. Eşey hücrelerinde (ya da onları oluşturan hücrelerde) oluşan değişiklik döllenme ile yavruya geçebilir. Vücut (somatik) hücrelerinde oluşan değişiklik ise o bireyin hücre soyuna geçer, çocuğa aktarılmaz. Örneğin güneşte yanan deri hücrelerindeki hasar çocuğa aktarılmaz.
Genetik değişikliğin etkisi değişikliğin yerine ve çevreye bağlıdır:
• Zararlı olabilir: bir proteinin işlevini bozup hastalığa yol açabilir.
• Nötr olabilir: canlının yaşamını etkilemeyebilir.
• Yararlı olabilir: değişen ortamda canlıya avantaj sağlayabilir; bu tür değişiklikler tür içi çeşitliliğin ve evrimin kaynaklarından biridir.
Bu nedenle "her değişiklik zararlıdır" ya da "her hasar kalıcıdır" gibi mutlak yargılar yanlıştır.
Bir özelliğin görünümü genotip ile çevrenin birlikte etkisiyle oluşur. Güneşte bronzlaşma çevresel bir yanıttır, DNA değişikliği olarak aktarılmaz. Buna karşılık ailesel olarak sürekli aktarılan bir özellik genetik bir değişikliğe işaret edebilir. Bir hastalığın tek bir nedene bağlanması da genellikle yanıltıcıdır; kanser gibi durumlarda birden çok genetik ve çevresel etken rol oynar. Bu nedenle akıl yürütme, kanıt türüne ve kapsamına dayandırılmalıdır.
Örnek 1. UV ışığına maruz kalan bir deri hücresinde DNA hasarı oluşuyor. Bu hasarın onarımı başarısız olsa bile bireyin çocuğuna aktarılması neden beklenmez?
Deri hücresi bir vücut (somatik) hücresidir; oluşan değişiklik yalnız o hücrenin soyuna geçer. Çocuğa aktarım için değişikliğin eşey hücrelerinde oluşması gerekir.
Örnek 2. Bir DNA hasarının onarım mekanizmasının çalışmadığı bir hücrede ne olması beklenir?
Hasar onarılmadığı için DNA daki değişiklik kalıcı hâle gelebilir ve eşlenme ile yavru hücrelere aktarılabilir.
Örnek 3. Bir öğrenci, genetik yapıdaki her değişikliğin canlıya zarar verdiğini söylüyor. Bu yargıyı değerlendirin.
Doğru değildir. Değişiklik zararlı, nötr ya da yararlı olabilir. Ortam değiştiğinde bazı değişiklikler canlıya avantaj sağlayabilir ve tür içi çeşitliliğe katkıda bulunur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.