Mendel Kalıtımı: Tek Karakter Konu Anlatımı
Kalıtım, özelliklerin anne ve babadan yavrulara aktarılmasıdır. Gregor Mendel in bezelyelerle yaptığı çaprazlamalar, bu aktarımın temel ilkelerini ortaya koymuştur. Bu bölümde tek karakter bakımından çaprazlamalar (monohibrit ve kontrol çaprazlaması), genotip-fenotip ilişkisi ve olasılığın doğru yorumlanması ele alınır. Epistasi, pleiotropi ve epigenetik bu bölümün konusu değildir.
Temel kavramlar
Bir karakteri belirleyen genin farklı biçimlerine alel denir. Bir bireydeki alel çifti genotiptir; genotip aynı alellerden oluşuyorsa homozigot (AA, aa), farklı alellerden oluşuyorsa heterozigot (Aa) denir. Bireyin gözlenen özelliği fenotiptir. Bu bölümde tam baskınlık varsayılır: heterozigot bireyde baskın alelin özelliği görülür, çekinik alel gizli kalır. Baskın alel, "daha sık görülen" ya da "daha üstün" alel demek değildir; baskınlık yalnız heterozigotta hangi özelliğin görüldüğünü ifade eder.
Ayrılma ilkesi ve gametler
Eşey hücreleri oluşurken alel çifti ayrılır ve her gamet karakter için yalnız bir alel taşır. Aa genotipli bir bireyin gametlerinin yarısı A, yarısı a taşır. Gametlerin birleşmesinin tesadüfi olduğu, gametlerin eşit sayıda ve eşit yaşama şansında olduğu ve mutasyon olmadığı varsayılırsa, çaprazlama sonuçları olasılıkla tahmin edilir.
Monohibrit çaprazlama
Aa × Aa çaprazlamasında gametler A ve a dır. Olası yavrular: AA, Aa, Aa, aa. Genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir. AA × aa çaprazlamasında bütün yavrular Aa olur ve baskın fenotipi gösterir. Aa × aa çaprazlamasında yavruların yarısı Aa (baskın), yarısı aa (çekinik) olur.
Kontrol (geri) çaprazlama
Baskın fenotipli bir bireyin genotipinin AA mı Aa mı olduğunu anlamak için bu birey çekinik homozigot (aa) bireyle çaprazlanır:
• Bütün yavrular baskın fenotipliyse birey büyük olasılıkla AA dır.
• Yavruların yaklaşık yarısı çekinikse birey Aa dır.
"Büyük olasılıkla" ifadesi önemlidir: az sayıda yavruda hepsi baskın çıkması kesin kanıt değildir.
Olasılık ve kesinlik
Aa × Aa çaprazlamasında her çocuğun aa olma olasılığı 1/4 tür. Bu olasılık her doğumda aynıdır ve önceki çocuklardan etkilenmez. Dört çocuklu bir ailede tam olarak bir çocuğun çekinik olması beklenmez; oranlar çok sayıda yavruda belirginleşir. Bu nedenle "iki çocuk baskın doğduysa üçüncü kesinlikle çekinik olur" gibi yargılar yanlıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Heterozigot (Aa) iki bezelye çaprazlanıyor. Yavruların genotip ve fenotip oranları nedir? Çekinik fenotipli bir yavru olma olasılığı nedir?
Genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı 3 baskın : 1 çekiniktir. Çekinik fenotipli yavru olasılığı 1/4 tür.
Örnek 2. Baskın fenotipli bir bitki, çekinik fenotipli bir bitkiyle çaprazlanıyor ve 40 yavrunun 21 i baskın, 19 u çekinik çıkıyor. Baskın bitkinin genotipi nedir?
Yavruların yaklaşık yarısının çekinik olması, baskın bitkinin heterozigot (Aa) olduğunu gösterir; çünkü AA olsaydı bütün yavrular baskın olurdu.
Örnek 3. Aa × Aa çaprazlamasından doğan ilk üç çocuk baskın fenotipli. Dördüncü çocuğun çekinik olma olasılığı nedir?
1/4 tür. Her çocuğun genotipi bağımsız olasılıkla belirlenir; önceki çocuklar olasılığı değiştirmez.
Özetle
- Alel bir genin farklı biçimidir; genotip alel çiftidir, fenotip gözlenen özelliktir.
- Tam baskınlıkta heterozigot bireyde baskın alelin özelliği görülür; baskın alel sık görülen alel demek değildir.
- Aa × Aa çaprazlaması 1:2:1 genotip ve 3:1 fenotip oranı verir.
- Kontrol çaprazlamasında baskın fenotipli birey aa ile çaprazlanır; sonuçlar genotipi gösterir ancak az yavruda kesinlik sağlamaz.
- Olasılık her doğum için bağımsızdır; küçük bir ailede oranların tam gerçekleşmesi beklenmez.
Mendel Kalıtımı: Tek Karakter — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Kurmaca diploit modelde otozomal tek A/a lokusunda A, a ya tam baskındır. Mutasyon yoktur; mümkün gamet türleri eş olasılıklı, döllenme rastgele, yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. AA ve Aa bireyleri görünür özellik bakımından karşılaştırılıyor. Hangi kayıt doğrudur?
AFenotip aynıysa iki genotip de AA olmalıdır.
BFenotipleri aynı baskın sınıftadır; genotipleri farklıdır.
CAa bireyi zorunlu çekinik fenotiplidir.
DAA ve Aa iki farklı lokusun adıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
AA ve Aa genotiplerinde en az bir A vardır. Tam baskınlıkta aynı fenotip, aynı alel bileşimi anlamına gelmez.
2Kolay
Kurmaca diploit modelde otozomal tek A/a lokusunda A, a ya tam baskındır. Mutasyon yoktur; mümkün gamet türleri eş olasılıklı, döllenme rastgele, yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. Aa bireyinin bu lokus için normal gamet modeli hangisidir?
AA veya a taşıyan gametler; her tür için olasılık 1/2
BHer gamet Aa taşır.
CBütün gametler A taşır.
DA, a ve Aa gametleri eşit olasılıklıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İki alel gamet oluşumunda ayrılır. Bir gamet bu lokustan tek alel alır; mümkün türler A ve a dır.
3Orta
Kurmaca diploit modelde otozomal tek A/a lokusunda A, a ya tam baskındır. Mutasyon yoktur; mümkün gamet türleri eş olasılıklı, döllenme rastgele, yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. Aa×Aa eşleşmesinin kuramsal dağılımı hangisidir?
AAA:Aa:aa=3:0:1; baskın:çekinik fenotip=3:1
BAA:Aa:aa=1:1:1; baskın:çekinik fenotip=2:1
CAA:Aa:aa=1:2:1; baskın:çekinik fenotip=3:1
DAA:Aa:aa=1:2:1; baskın:çekinik fenotip=1:3
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Eş olasılıklı birleşmeler AA, Aa, aA, aa dır. İki heterozigot yol birleştirilir; AA ve Aa baskın fenotiptedir.
4Orta
Kurmaca diploit modelde otozomal tek A/a lokusunda A, a ya tam baskındır. Mutasyon yoktur; mümkün gamet türleri eş olasılıklı, döllenme rastgele, yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. P kaydında doğrulanmış AA×aa eşleşmesinden bir aa yavru; Q kaydında doğrulanmış Aa×Aa eşleşmesinden art arda dört aa yavru bildiriliyor. Hangisi modelle uyumluluk bakımından doğrudur?
Aİki kayıt da aynı nedenle olanaksızdır.
BP mümkündür; Q kesin olanaksızdır.
CP modeli ihlal eder; Q düşük olasılıklı olsa da modelde mümkündür.
DP deki tek aa yavru yalnız küçük örneklemden kaynaklanabilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
AA×aa yalnız Aa verir. Aa×Aa da aa olasılığı 1/4 tür; dört kez görülmesi 1/256 ile mümkündür.
5Zor
Kurmaca diploit modelde otozomal tek A/a lokusunda A, a ya tam baskındır. Mutasyon yoktur; mümkün gamet türleri eş olasılıklı, döllenme rastgele, yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. Baskın fenotipli X bireyinin AA mı Aa mı olduğu yavru fenotipleriyle araştırılacak. Hangi eş seçimi ve gerekçe uygundur?
AAA eş seçilir; böylece her iki X genotipi kesin farklı yavru fenotipi verir.
BYalnız baskın fenotipli olduğu bilinen herhangi eş kesin ayırt edicidir.
Caa eş seçilir; X in a gameti çekinik yavruyla görünür hale gelebilir.
DEşin genotipi önemsizdir; X baskınsa yalnız A gameti verir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
aa eş yalnız a gameti sağlar. X Aa ise çekinik aa yavru oluşabilir; X AA ise oluşamaz. AA eş bu fenotip ayrımını gizler.