İki Karakterli Mendel Çaprazlamaları Konu Anlatımı
Canlılar tek bir değil birden çok özellik bakımından farklıdır. İki karakterin birlikte kalıtımını inceleyen çaprazlamaya dihibrit çaprazlama denir. Bu bölümde iki karakterin bağımsız dağıldığı durumlarda gamet çeşitleri, oranlar ve ortak olay olasılıkları ele alınır. Bağımsız dağılım soruda açıkça verilir; epistasi, pleiotropi, epigenetik ve rekombinasyon haritalaması kapsam dışıdır.
Bağımsız dağılım
Bağımsız dağılım ilkesine göre iki farklı karakteri belirleyen alel çiftleri, gamet oluşurken birbirinden bağımsız olarak dağılır. Bu ilke, genlerin farklı kromozomlarda bulunduğu durumlarda geçerlidir. Aynı kromozom üzerinde yan yana bulunan genler birlikte aktarılabilir; bu nedenle bağımsız dağılım soruda verilmemişse zorunlu olarak uygulanamaz.
Gamet çeşitleri
AaBb genotipli bir birey, A/a ve B/b alellerinin bağımsız dağılımıyla dört tür gamet üretir: AB, Ab, aB ve ab. Bu dört çeşit eşit olasılıklıdır (her biri 1/4). AABb gibi bir genotipte yalnız iki tür gamet (AB ve Ab) oluşur.
AaBb × AaBb çaprazlaması
16 olası gamet birleşimi vardır. Fenotip oranı:
• A_B_ (iki özellik de baskın): 9
• A_bb (birinci baskın, ikinci çekinik): 3
• aaB_ (birinci çekinik, ikinci baskın): 3
• aabb (iki özellik de çekinik): 1
Yani 9 : 3 : 3 : 1. Genotip çeşidi 9 dur. Her özelliğe ayrı ayrı bakıldığında her biri 3 baskın : 1 çekinik oranındadır.
Çarpma kuralı ile olasılık
Bağımsız olaylar birlikte gerçekleştiğinde olasılıklar çarpılır. AaBb × AaBb çaprazlamasında:
• Yavrunun aabb olma olasılığı: 1/4 × 1/4 = 1/16.
• A_B_ olma olasılığı: 3/4 × 3/4 = 9/16.
• Yalnız ikinci özelliğin çekinik olması (A_bb): 3/4 × 1/4 = 3/16.
Fenotip kümelerini birleştirmek de gerekebilir: örneğin "en az bir özellik bakımından çekinik" olma olasılığı 1 − 9/16 = 7/16 dır.
Kontrol çaprazlaması ve beklenti
AaBb bireyi aabb ile çaprazlandığında yavrular 1 : 1 : 1 : 1 oranında (AaBb, Aabb, aaBb, aabb) oluşur. Bu oran, AaBb bireyin dört tür gamet üretmesinin sonucudur. Beklenen oran ile gözlenen sayı arasında fark olabilir: 16 yavruda tam 9 : 3 : 3 : 1 elde edilmesi gerekmez. Beklenti oranı, örneklem sayısı arttıkça gözlenene yaklaşır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. AaBb × AaBb çaprazlamasında yavrunun A_bb fenotipinde olma olasılığı nedir?
3/4 × 1/4 = 3/16 dır.
Örnek 2. AABb × aabb çaprazlamasında kaç tür gamet ve kaç tür yavru fenotipi oluşur? Yavruların oranı nedir?
AABb iki tür gamet (AB ve Ab) üretir, aabb ise tek tür gamet (ab). Yavrular AaBb ve Aabb olur ve oranları 1 : 1 dir. İki fenotip oluşur.
Örnek 3. AaBb × AaBb çaprazlamasından 320 yavru elde edilirse yaklaşık kaç yavrunun aabb olması beklenir?
aabb olasılığı 1/16 olduğundan beklenen sayı 320 / 16 = 20 dir. Gerçek sayı bundan biraz farklı olabilir.
Özetle
- Bağımsız dağılım, farklı alel çiftlerinin gametlere birbirinden bağımsız dağılması demektir ve soruda verilmelidir.
- AaBb bireyi AB, Ab, aB ve ab olmak üzere dört tür gamet üretir.
- AaBb × AaBb çaprazlaması 9:3:3:1 fenotip oranı verir; 9 genotip çeşidi oluşur.
- Bağımsız olayların olasılıkları çarpılır; fenotip kümelerinin olasılıkları toplanabilir.
- Beklenen oran ile gözlenen sayı aynı olmayabilir; örneklem büyüdükçe oranlar yaklaşır.
İki Karakterli Mendel Çaprazlamaları — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Kurmaca diploit modelde otozomal A/a ve B/b lokuslarında A, a ya; B, b ye tam baskındır. Lokuslar bağımsız dağılır. Mutasyon yoktur; her lokusta aleller eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgele ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. AaBb bireyinin bu iki lokus için normal gamet listesi hangisidir?
AYalnız AB ve ab; her biri 1/2
BAB, Ab, aB ve ab; her biri 1/4
CAa ve Bb; her biri 1/2
DA, a, B ve b; her biri 1/4
Çözümü göster
Doğru cevap: B
A veya a seçimi, B veya b seçimiyle bağımsız birleşir. Dört normal gamet AB, Ab, aB, ab dır.
2Kolay
Kurmaca diploit modelde otozomal A/a ve B/b lokuslarında A, a ya; B, b ye tam baskındır. Lokuslar bağımsız dağılır. Mutasyon yoktur; her lokusta aleller eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgele ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. AaBb×AaBb eşleşmesinde aabb yavru olasılığı nedir?
Çözümü göster
Doğru cevap: B
A lokusunda aa 1/4, B lokusunda bb 1/4 tür. Bağımsız ortak sonuç 1/4×1/4=1/16 olur.
3Orta
Kurmaca diploit modelde otozomal A/a ve B/b lokuslarında A, a ya; B, b ye tam baskındır. Lokuslar bağımsız dağılır. Mutasyon yoktur; her lokusta aleller eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgele ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. AaBb×AaBb yavrularında A_ en az bir A, B_ en az bir B demektir. A_B_, A_bb, aaB_, aabb sırasındaki kuramsal fenotip oranı hangisidir?
A1:1:1:1
B3:1:3:1
C1:2:1:0
D9:3:3:1
Çözümü göster
Doğru cevap: D
İki baskın 3/4×3/4=9/16; birincisi baskın ikincisi çekinik 3/16; tersi 3/16; iki çekinik 1/16 dır.
4Orta
Kurmaca diploit modelde otozomal A/a ve B/b lokuslarında A, a ya; B, b ye tam baskındır. Lokuslar bağımsız dağılır. Mutasyon yoktur; her lokusta aleller eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgele ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. AaBb×AaBb için 16 olası gamet birleşme yolu bulunuyor. Bir 16 yavruluk grupta mutlaka 9, 3, 3, 1 fenotip sayımı oluşur mu?
AHayır; 9:3:3:1 kuramsal beklentidir, 16 gerçek yavrunun sayımı farklı olabilir.
BEvet; her birleşme yolu tam bir kere kullanılmak zorundadır.
CHayır; kuramsal ortak olasılıklar yavru sayısı değişince de değişir.
DEvet; yavrular birbirinden bağımsız olduğu için sayılar kesin dengelenir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Her yavru bağımsız bir gerçekleşmedir. Modelin 16 yolu eş olasılıklı seçeneklerdir; bu yollar gerçek 16 yavruda birer kez gerçekleşmek zorunda değildir.
5Zor
Kurmaca diploit modelde otozomal A/a ve B/b lokuslarında A, a ya; B, b ye tam baskındır. Lokuslar bağımsız dağılır. Mutasyon yoktur; her lokusta aleller eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgele ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Döllenmeler birbirinden bağımsızdır. Her iki özellikte baskın fenotipli X, aabb eşle kontrol ediliyor. Doğrulanmış tek aabb yavru var. X in genotipi hangisidir?
AAABB (iki lokusta da homozigot baskın)
BAABb (A lokusunda homozigot baskın, B lokusunda heterozigot)
CAaBb (iki lokusta da heterozigot)
DAaBB (A lokusunda heterozigot, B lokusunda homozigot baskın)
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Çift çekinik yavru X ten ab gameti almıştır. X iki özellikte baskın olduğundan A ve B de taşır; iki lokusta heterozigot AaBb dir.