Eşeye Bağlı Kalıtım ve Soyağacı Konu Anlatımı
Bazı özellikler eşey kromozomları üzerindeki genlerle belirlenir ve bu yüzden dişi ile erkekte farklı sıklıkta görülür. Bu bölümde insanda eşey kromozomları, X ve Y bağlı kalıtım, soyağacı okuma ve soyağacından kalıtım modelini sınama ele alınır. Eksik aile verisinden kesin genotip ya da tek bir kalıtım şekli zorlanmaz; tıbbi teşhis yapılmaz.
Eşeyin kromozomal temeli
İnsanda 22 çift otozom ve bir çift eşey kromozomu vardır. Dişide XX, erkekte XY bulunur. Dişi her gametle bir X, erkek ise ya X ya da Y taşıyan gamet üretir. Bu nedenle çocuğun eşeyi, babadan gelen gametin X mi Y mi taşıdığına bağlıdır ve her çocuğun kız ya da erkek olma olasılığı 1/2 dir.
X bağlı çekinik kalıtım
Bir özelliği belirleyen gen X kromozomunda bulunuyorsa ve çekinik ise:
• Erkekte tek X olduğu için çekinik alel varsa özellik mutlaka görülür.
• Dişide özelliğin görülmesi için iki X te de çekinik alelin bulunması gerekir; bir X te taşıyorsa taşıyıcıdır.
• Bu nedenle özellik erkeklerde daha sık görülür.
• Baba oğluna X kromozomu vermez (oğula Y verir); bu yüzden baba-oğul aktarımı X bağlı bir özellikte beklenmez.
Örnek: taşıyıcı anne (Xᴬ Xᵃ) × sağlıklı baba (Xᴬ Y): kızların hepsi özelliği göstermez (yarısı taşıyıcı), oğulların yarısı özelliği gösterir.
X bağlı baskın ve Y bağlı kalıtım
X bağlı baskın özellikte etkilenmiş bir baba bu özelliği bütün kızlarına geçirir, oğullarına geçirmez; etkilenmiş bir anne (heterozigot ise) çocuklarının yarısına geçirebilir. Y bağlı özellikler yalnızca Y kromozomu taşıyanlarda, yani erkeklerde bulunur ve babadan bütün oğullara geçer.
Soyağacı okuma
Soyağacında genelde daire dişiyi, kare erkeği, dolu simge etkilenmiş bireyi gösterir; bu gösterim soruda tanımlanmalıdır. Bir özelliğin kalıtımını belirlemek için:
• Baba-oğul aktarımı varsa özellik X bağlı olamaz (Y bağlı ya da otozomal olabilir).
• Etkilenmemiş ebeveynlerin etkilenmiş çocuğu varsa özellik çekinik olmalıdır.
• Etkilenmiş her baba kızlarını etkiliyorsa X bağlı baskın düşünülür.
Bu çıkarımlar, soyağacında yeterli veri varsa güvenilirdir; veri azsa birden fazla model uyabilir.
Modeli yeni verilerle sınama
Bir soyağacından elde edilen model (örneğin "X bağlı çekinik") yeni gözlemlerle sınanır. Yeni bir bireyin gözlemi modelle çelişiyorsa model ya düzeltilir ya da yeni kalıtım biçimi önerilir. Genellemelerin güvenilirliği veri çeşitliliğiyle artar; tek bir aileden elde edilen sonuçlar tüm toplum için genellenmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. X bağlı çekinik bir özellik bakımından taşıyıcı bir anne (Xᴬ Xᵃ) ile etkilenmemiş bir baba (Xᴬ Y) bir çocuk sahibi oluyor. Çocuğun etkilenmiş bir erkek olma olasılığı nedir?
Erkek olma olasılığı 1/2, erkek çocuğun Xᵃ alma olasılığı 1/2 olduğundan 1/2 × 1/2 = 1/4 tür.
Örnek 2. Soyağacında etkilenmiş bir babadan etkilenmiş bir oğul doğmuştur. Özellik X bağlı çekinik olabilir mi?
X bağlı çekinik olması beklenmez; çünkü oğul X kromozomunu anneden alır. Baba-oğul aktarımı varsa özellik otozomal ya da Y bağlı olabilir; veriden ayrıca değerlendirilir.
Örnek 3. Etkilenmiş bir baba ile etkilenmemiş bir annenin tüm kızları özelliği gösteriyor, oğulları göstermiyor. Hangi kalıtım modeli akla gelir?
X bağlı baskın model akla gelir. Baba Xᴬ Y ise kızlar babadan Xᴬ alır ve özelliği gösterir, oğullar babadan Y aldığı için etkilenmez.
Özetle
- İnsanda dişi XX, erkek XY dir; çocuğun eşeyini babanın gameti belirler.
- X bağlı çekinik özellik erkeklerde daha sık görülür; baba oğluna X vermediği için baba-oğul aktarımı olmaz.
- X bağlı baskın özellikte etkilenmiş baba bütün kızlarına, hiçbir oğluna aktarmaz; Y bağlı özellik babadan bütün oğullara geçer.
- Soyağacı gösterimi soruda tanımlanmalıdır; yeterli veri yoksa birden fazla kalıtım modeli uyabilir.
- Model yeni verilerle sınanır ve gerektiğinde düzeltilir; tek aileden toplum için genelleme yapılmaz.
Eşeye Bağlı Kalıtım ve Soyağacı — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Kurmacada XX dişi, XY erkektir; kromozomlar normal ayrılır. Belirtilen lokuslar X ile Y nin homolog olmayan bölgelerindedir. Mutasyon, eksik penetrans ve model dışı etki yoktur. Gametler eş olasılıklı, döllenmeler bağımsızdır; dişi ve erkek yavru olasılığı 1/2 dir; yavruların yaşama şansı eşittir. X bağlı çekinik modelde X(A) olağan, X(a) özellik alelini taşır. Özellik dişide X(a)/X(a), erkekte X(a)/Y iken görülür; X(A)/X(a) dişi özellik göstermeyen taşıyıcıdır. Bir erkek yavrudaki X(a) kromozomu hangi ebeveyn gametiyle gelmiştir?
ABabanın Y taşıyan spermiyle.
BBabanın X taşıyan spermiyle.
CAnne ile babadan gelen iki X in birleşmesiyle.
DAnnenin yumurtasıyla.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Erkek yavru anneden X, babadan Y alır. X(a) yumurta kökenlidir.
2Kolay
Kurmacada XX dişi, XY erkektir; kromozomlar normal ayrılır. Belirtilen lokuslar X ile Y nin homolog olmayan bölgelerindedir. Mutasyon, eksik penetrans ve model dışı etki yoktur. Gametler eş olasılıklı, döllenmeler bağımsızdır; dişi ve erkek yavru olasılığı 1/2 dir; yavruların yaşama şansı eşittir. X bağlı çekinik modelde X(A) olağan, X(a) özellik alelini taşır. Özellik dişide X(a)/X(a), erkekte X(a)/Y iken görülür; X(A)/X(a) dişi özellik göstermeyen taşıyıcıdır. X(A)/X(a) dişi için hangi kayıt doğrudur?
AÖzellik gösterir; iki X in de a taşıması gerekmez.
BÖzellik göstermez; a alelini hiçbir yavruya veremez.
CÖzellik göstermez; X(a) alelini aktarabilir.
DErkektir; bir X ve bir Y taşır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
X(A), dişide a nın fenotipte görünmesini engeller. Mayozda X(a) taşıyan yumurta da oluşabilir.
3Orta
Kurmacada XX dişi, XY erkektir; kromozomlar normal ayrılır. Belirtilen lokuslar X ile Y nin homolog olmayan bölgelerindedir. Mutasyon, eksik penetrans ve model dışı etki yoktur. Gametler eş olasılıklı, döllenmeler bağımsızdır; dişi ve erkek yavru olasılığı 1/2 dir; yavruların yaşama şansı eşittir. X bağlı baskın modelde X(D) özellik, X(d) olağan alelidir. X(D) taşıyan her birey özellik gösterir. Baba X(D)/Y, anne X(d)/X(d) dir. Kız yavrular için hangi sonuç zorunludur?
AKız yavruların tümü X(D)/X(d) olup özellik gösterir.
BKız yavruların tümü X(d)/X(d) olur.
CYalnız yarısı özellik gösterir.
DKız yavruların tümü Y taşıdığı için özellik gösterir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kızlar anneden X(d), babadan X(D) alır. Baskın D bir kopyada özellik oluşturur.
4Orta
Kurmacada XX dişi, XY erkektir; kromozomlar normal ayrılır. Belirtilen lokuslar X ile Y nin homolog olmayan bölgelerindedir. Mutasyon, eksik penetrans ve model dışı etki yoktur. Gametler eş olasılıklı, döllenmeler bağımsızdır; dişi ve erkek yavru olasılığı 1/2 dir; yavruların yaşama şansı eşittir. Y bağlı modelde Y(T) özellik işaretini taşır, Y(0) taşımaz; Y(T) taşıyan erkek özellik gösterir. Baba Y(T) taşıyor. Kız yavruların bu Y işaretini doğrudan babadan alması için hangi değerlendirme yapılır?
ABütün kızlar Y(T) alır.
BKızların yarısı Y(T) alır.
CBu modelde mümkün değildir; kız yavru babadan X alır.
DAnne Y(T) taşıyorsa kızlara aktarır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
XX kız yavru oluşumunda baba gameti X taşır. Bu nedenle Y lokusundaki T aktarılmaz.
5Zor
Kurmacada XX dişi, XY erkektir; kromozomlar normal ayrılır. Belirtilen lokuslar X ile Y nin homolog olmayan bölgelerindedir. Mutasyon, eksik penetrans ve model dışı etki yoktur. Gametler eş olasılıklı, döllenmeler bağımsızdır; dişi ve erkek yavru olasılığı 1/2 dir; yavruların yaşama şansı eşittir. X bağlı çekinik modelde X(A) olağan, X(a) özellik alelini taşır. Özellik dişide X(a)/X(a), erkekte X(a)/Y iken görülür; X(A)/X(a) dişi özellik göstermeyen taşıyıcıdır. Özellik göstermeyen bir anne ile özellik gösteren baba önce yalnız özellik göstermeyen bir kızla kaydediliyor. Sonra aynı anne ve babanın özellik gösteren ikinci kızı doğrulanıyor. Annenin genotipi hakkında hangi güncelleme gerekir?
AAnne kesin X(A)/X(A) kalır.
BAnne X(a)/X(a) olmalıdır.
CAnne X(A)/X(a) olmalıdır; ilk kayıt bunu tek başına zorunlu kılmıyordu.
Dİkinci kız a yı yalnız babadan iki kopya almıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Baba X(a)/Y dir. Özellik gösteren kız iki X(a) aldığı için anne a vermiştir. Anne özellik göstermediğinden diğer aleli A dır.