Eş Baskınlık, Çok Alellilik ve Kan Grupları Konu Anlatımı
Her kalıtsal özellik tam baskınlıkla açıklanamaz. ABO kan grupları, birden fazla aleli ve iki alelin birlikte etkisini gösteren bir örnektir. Bu bölümde eş baskınlık, çok alellilik, kan gruplarının genotip-fenotip ilişkisi ve kan gruplarını belirlemeye yönelik hazır verilerin yorumu ele alınır. Gerçek kan numunesiyle deney yapılmaz; veriler kurgusal ya da simülasyon sonuçlarıdır ve klinik karar verilmez.
Eş baskınlık
Eş baskınlıkta heterozigot bireyde iki alelin ürünü birlikte ve ayrı ayrı gözlenir; hiçbiri diğerini örtmez. ABO sisteminde Iᴬ ve Iᴮ alelleri eş baskındır: Iᴬ Iᴮ genotipli bireyde hem A hem B antijeni bulunur ve kan grubu AB olur.
Çok alellilik
Bir karakter için popülasyonda ikiden fazla alel bulunuyorsa çok alellilik vardır. ABO sisteminde üç alel vardır: Iᴬ, Iᴮ ve i. Ancak bir birey bu lokusta yalnızca iki alel taşır (bir tanesi anneden, bir tanesi babadan). Yani popülasyondaki alel çeşidi ile bir bireyin sahip olduğu alel sayısı farklıdır. Iᴬ ve Iᴮ alelleri i aleline baskındır, birbirleriyle eş baskındır.
Genotip ve fenotip
ABO kan grupları:
• A grubu: Iᴬ Iᴬ ya da Iᴬ i
• B grubu: Iᴮ Iᴮ ya da Iᴮ i
• AB grubu: Iᴬ Iᴮ
• O grubu: i i
Kan grubunun belirlenmesi yalnız fenotipi verir; A grubunda genotipin homozigot mu heterozigot mu olduğu fenotipten anlaşılamaz.
Çaprazlama örnekleri
Iᴬi (A grubu) × Iᴮi (B grubu) çaprazlamasında yavrular Iᴬ Iᴮ (AB), Iᴬ i (A), Iᴮ i (B), i i (O) olur; dört grup da 1/4 olasılıkla ortaya çıkar. Iᴬ Iᴮ (AB) × i i (O) çaprazlamasında yavrular Iᴬ i (A) ya da Iᴮ i (B) olur; AB ve O grubu çocuk beklenmez. Bir aile kaydında modele uymayan bir sonuç varsa (örneğin AB × O ebeveynlerden O grubu çocuk) önce verinin ve modelin doğruluğu sorgulanır.
Hazır verilerden sonuç çıkarma
Kan grubu belirleme deneyinin kurgusal sonuçları şöyle okunabilir: anti-A serumuyla kümelenme olup anti-B ile olmuyorsa A grubu, yalnız anti-B ile kümelenme varsa B grubu, her ikisiyle kümelenme varsa AB, hiçbiriyle yoksa O grubudur. Kan grubu uyumu, ebeveynliği tek başına kanıtlamaz; farklı bireyler aynı kan grubuna sahip olabilir. Bu bölümde kan nakli kararı verilmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. A grubu (Iᴬi) bir anne ile B grubu (Iᴮi) bir babanın çocuğunun O grubu olma olasılığı nedir?
Çocuğun O olması için her iki ebeveynden i aleli alması gerekir: 1/2 × 1/2 = 1/4 tür.
Örnek 2. AB grubu bir anne ile O grubu bir babanın çocuğu O grubu çıkıyor. Bu durum modelle uyumlu mudur?
Uyumlu değildir. AB anne i aleli taşımadığı için çocuğa i aktaramaz; çocuğun O (i i) olması beklenmez. Veri ya da model yeniden sorgulanmalıdır.
Örnek 3. Bir popülasyonda ABO sisteminde üç alel var. Bu, bir bireyin üç alel taşıdığı anlamına gelir mi?
Hayır. Popülasyonda üç alel bulunması çok alelliliği gösterir ama diploit bir birey bu lokusta yalnızca iki alel taşır.
Özetle
- Eş baskınlıkta heterozigotta iki alelin ürünü birlikte görülür (Iᴬ Iᴮ = AB).
- Çok alellilikte popülasyonda ikiden fazla alel vardır; bir birey ise yalnızca iki alel taşır.
- ABO sisteminde Iᴬ ve Iᴮ, i ye baskındır; O grubu i i genotipindedir.
- A veya B grubu fenotipi, genotipin homozigot ya da heterozigot olduğunu tek başına göstermez.
- Kan grubu uyumu ebeveynliği kanıtlamaz; kan grubu verileri klinik karar için kullanılmaz.
Eş Baskınlık, Çok Alellilik ve Kan Grupları — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Basitleştirilmiş otozomal ABO modelinde IA ve IB eş baskın, i ikisine çekiniktir. IA/IA veya IA/i=A, IB/IB veya IB/i=B, IA/IB=AB, i/i=O dur. A ve B adları alyuvar yüzeyindeki ilgili antijenleri, AB ikisini, O ise bu ikisinin yokluğunu gösterir. Kayıtlar kurmacadır; mutasyon ve model dışı durum yoktur. Aleller gametlere eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgeledir, döllenmeler bağımsızdır ve yavrular eş yaşama şanslıdır. IA/IB genotipli bir alyuvar modelinde hangi yüzey kaydı eş baskınlıkla uyumludur?
AYalnız A antijeni bulunur; IA, IB ye tam baskındır.
BAntijen A ile antijen B yok olup tek yeni AB antijenine dönüşür.
CAntijen A ve antijen B aynı model hücrede ayrı ayrı gösterilir.
DHer hücre yalnız O fenotipi gösterir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Eş baskınlıkta IA ve IB nin ayırt edilebilir sonuçları birlikte görülür. AB adı tek yeni alel veya tek ara ürün anlamına gelmez.
2Kolay
Basitleştirilmiş otozomal ABO modelinde IA ve IB eş baskın, i ikisine çekiniktir. IA/IA veya IA/i=A, IB/IB veya IB/i=B, IA/IB=AB, i/i=O dur. A ve B adları alyuvar yüzeyindeki ilgili antijenleri, AB ikisini, O ise bu ikisinin yokluğunu gösterir. Kayıtlar kurmacadır; mutasyon ve model dışı durum yoktur. Aleller gametlere eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgeledir, döllenmeler bağımsızdır ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Toplulukta IA, IB ve i bulunduğu biliniyor. Bir birey normal diploit ABO lokusunda en çok kaç farklı alel taşıyabilir?
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Bir bireyin aynı lokusta iki alel kopyası vardır; bunlar aynı veya farklı olabilir. Topluluktaki üçüncü çeşit başka bireylerde bulunabilir.
3Orta
Basitleştirilmiş otozomal ABO modelinde IA ve IB eş baskın, i ikisine çekiniktir. IA/IA veya IA/i=A, IB/IB veya IB/i=B, IA/IB=AB, i/i=O dur. A ve B adları alyuvar yüzeyindeki ilgili antijenleri, AB ikisini, O ise bu ikisinin yokluğunu gösterir. Kayıtlar kurmacadır; mutasyon ve model dışı durum yoktur. Aleller gametlere eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgeledir, döllenmeler bağımsızdır ve yavrular eş yaşama şanslıdır. IA/i×IB/i eşleşmesinde A, B, AB, O fenotiplerinin kuramsal payları hangisidir?
AFenotip A ve fenotip B için 1/2 şer; AB ve O için 0
BAB için 3/4, O için 1/4; A ve B için 0
CA için 1/2, AB ve O için 1/4 er; B için 0
DHer biri 1/4
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Dört birleşim IA/IB, IA/i, IB/i, i/i olup 1/4 erdir. Bunlar sırasıyla AB, A, B, O fenotiplerini verir.
4Orta
Basitleştirilmiş otozomal ABO modelinde IA ve IB eş baskın, i ikisine çekiniktir. IA/IA veya IA/i=A, IB/IB veya IB/i=B, IA/IB=AB, i/i=O dur. A ve B adları alyuvar yüzeyindeki ilgili antijenleri, AB ikisini, O ise bu ikisinin yokluğunu gösterir. Kayıtlar kurmacadır; mutasyon ve model dışı durum yoktur. Aleller gametlere eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgeledir, döllenmeler bağımsızdır ve yavrular eş yaşama şanslıdır. Hazır simülasyonda anti-A yalnız A antijeninde, anti-B yalnız B antijeninde pozitif sonuç verir. Kontrollerin beklenen sonuçları verdiği hazır kayıtta X, anti-A ve anti-B ile pozitif; özgül olmayan sinyal kontrolüyle negatiftir. Modelde X in fenotipi ve genotipi hangisidir?
AA; IA/IA
BB; IB/i
CAB; IA/IB
DO; i/i
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Özgül iki pozitif kayıt A ve B antijenlerini birlikte gösterir. Bu modelde AB fenotipi tek IA/IB genotipine karşılık gelir.
5Zor
Basitleştirilmiş otozomal ABO modelinde IA ve IB eş baskın, i ikisine çekiniktir. IA/IA veya IA/i=A, IB/IB veya IB/i=B, IA/IB=AB, i/i=O dur. A ve B adları alyuvar yüzeyindeki ilgili antijenleri, AB ikisini, O ise bu ikisinin yokluğunu gösterir. Kayıtlar kurmacadır; mutasyon ve model dışı durum yoktur. Aleller gametlere eş olasılıkla ayrılır, döllenme rastgeledir, döllenmeler bağımsızdır ve yavrular eş yaşama şanslıdır. A fenotipli ve B fenotipli ebeveynlerin O fenotipli bir yavrusu doğrulanıyor. Ebeveyn genotipleri için hangi sonuç gerekir?
AA ebeveyn IA/i, B ebeveyn IB/i olmalıdır.
BA ebeveyn IA/IA, B ebeveyn IB/IB olmalıdır.
CEbeveynlerden yalnız birinin i taşıması yeterlidir.
DO yavru için her iki ebeveynin de O fenotipli olması zorunludur.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
O yavru i/i dir. Her iki ebeveyn i vermiş olmalıdır; A ebeveynin diğer aleli IA, B ebeveyninki IB dir.