Çözümü göster
Tek hücreli organizmanın iki yaşayan yavruya ayrılması bölünmeyle üremedir. Gamet birleşmesi bulunmadığı verilen bu olay eşeysizdir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Canlılar türlerini sürdürmek için farklı üreme yolları kullanır. Bir kısmı tek bir bireyden yeni birey oluşturur, bir kısmı ise iki bireyin eşey hücrelerini birleştirir. Bu bölümde eşeysiz ve eşeyli üreme yolları, bunların benzerlikleri, farkları ve canlıya sağladığı avantaj ve dezavantajlar incelenir.
Eşeysiz üremede tek bir birey yeni birey oluşturabilir; eşey hücresi birleşmesi gerekmez. Yavrular, ataları ile genetik olarak aynıdır (mutasyon olmadığı varsayımıyla), çünkü yeni bireyler mitozla oluşan hücrelerden gelişir. Başlıca çeşitleri şunlardır:
• İkiye bölünme: bakteri, amip gibi tek hücrelilerde hücrenin ikiye ayrılması.
• Tomurcuklanma: ana bireyin üzerinde bir çıkıntı oluşup ayrılması (hidra, maya).
• Sporla üreme: tek hücreli spor adı verilen yapıların oluşup yeni birey vermesi (mantarlar, eğrelti otları). Sporun oluşum biçimi canlıya göre değişir.
• Rejenerasyon: bir parçasından bütün bireyin oluşması (planarya, deniz yıldızı); her rejenerasyon örneği üreme değildir, bazen yalnız onarımdır.
• Partenogenez: döllenmemiş yumurtadan gelişme (bazı arılar, böcekler); eşey hücresi kullanılır ama döllenme olmaz.
• Vejetatif üreme: bitkilerde kök, gövde, yaprak gibi vücut kısımlarından yeni birey oluşması (patates yumrusu, çilek sürgünü).
Eşeyli üremede genellikle iki bireyin ürettiği haploit eşey hücreleri döllenme ile birleşerek zigotu oluşturur. Eşey hücreleri mayozla yapıldığı için yavrular hem ebeveynlerinden hem birbirlerinden genetik olarak farklıdır. Bu çeşitliliğin kaynakları krossing-over, bağımsız dağılım ve döllenmedir.
Eşeysiz ve eşeyli üreme şu yönlerden karşılaştırılır:
• Ebeveyn sayısı: eşeysizde genellikle bir; eşeylide genellikle iki.
• Bölünme türü: eşeysizde mitoz; eşeylide gametler mayozla yapılır.
• Döllenme: eşeysizde yok (partenogenezde bile döllenme yoktur); eşeylide var.
• Yavruların genetik yapısı: eşeysizde ataya benzer; eşeylide çeşitli.
• Hız ve enerji: eşeysiz üreme genellikle daha hızlı ve eş bulmaya ihtiyaç duymaz; eşeyli üreme daha yavaş ve daha çok enerji gerektirebilir.
Eşeysiz üreme, uygun ve kararlı ortamlarda hızlı çoğalmayı sağlar ve eş bulma gereksinimini ortadan kaldırır. Ancak yavrular genetik olarak benzer olduğu için ortam değiştiğinde (hastalık, iklim) aynı etkenden hepsi birden olumsuz etkilenebilir. Eşeyli üreme, çeşitli yavrular ürettiği için değişen ortamda bazı bireylerin hayatta kalma şansını artırır; buna karşılık eş bulmak ve gamet üretmek maliyetlidir. Hangi stratejinin daha avantajlı olduğu çevre koşullarına ve verilere bağlıdır.
Eşeysiz üremede hiç değişkenlik görülmeyeceği kesin bir yargı değildir; mutasyon gibi etkenler ayrıca gözden geçirilmelidir. Bir canlıda yavruların özdeş görünmesi, her zaman eşeysiz üremenin kanıtı değildir. Partenogenez ve sporla üremenin tüm canlılarda aynı mekanizmayla gerçekleştiği varsayılmaz; sorularda süreç verisiyle tanımlanır.
Örnek 1. Bir bahçıvan tek bir çilek bitkisinden uzanan sürgünlerin ucunda yeni bitkiler elde ediyor. Bu hangi üreme yoludur ve yeni bitkiler neden benzerdir?
Vejetatif eşeysiz üremedir. Yeni bitkiler ana bitkinin vücut hücrelerinin mitozla bölünmesinden geliştiği için, mutasyon olmadığı varsayımıyla, ana bitkiyle genetik olarak aynıdır.
Örnek 2. Bir hidranın gövdesinde oluşan çıkıntı büyüyüp ayrılarak yeni bir hidra oluşturuyor. Bu olay eşeyli üremeden hangi yönüyle ayrılır?
Tomurcuklanmadır. Eşey hücresi ve döllenme gerekmediği için tek bir bireyden yeni birey oluşur ve yavru ata ile genetik olarak aynıdır.
Örnek 3. Bir hastalık etkeni ortama yayılıyor. Aynı genetik yapıdaki bir eşeysiz popülasyon ile çeşitli bireylerden oluşan eşeyli bir popülasyon karşılaştırıldığında hangisinde bazı bireylerin hayatta kalma olasılığı daha yüksektir? Neden?
Genellikle eşeyli popülasyonda. Bireyler genetik olarak farklı olduğundan etkene karşı dirençli olanların bulunma olasılığı vardır; eşeysiz popülasyonda bütün bireyler aynı genetik yapıda olduğu için hepsi benzer biçimde etkilenebilir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.