MegaSoru

Eşeysiz ve Eşeyli Üreme 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Eşeysiz ve Eşeyli Üreme Konu Anlatımı

Canlılar türlerini sürdürmek için farklı üreme yolları kullanır. Bir kısmı tek bir bireyden yeni birey oluşturur, bir kısmı ise iki bireyin eşey hücrelerini birleştirir. Bu bölümde eşeysiz ve eşeyli üreme yolları, bunların benzerlikleri, farkları ve canlıya sağladığı avantaj ve dezavantajlar incelenir.

Eşeysiz üreme

Eşeysiz üremede tek bir birey yeni birey oluşturabilir; eşey hücresi birleşmesi gerekmez. Yavrular, ataları ile genetik olarak aynıdır (mutasyon olmadığı varsayımıyla), çünkü yeni bireyler mitozla oluşan hücrelerden gelişir. Başlıca çeşitleri şunlardır:
• İkiye bölünme: bakteri, amip gibi tek hücrelilerde hücrenin ikiye ayrılması.
• Tomurcuklanma: ana bireyin üzerinde bir çıkıntı oluşup ayrılması (hidra, maya).
• Sporla üreme: tek hücreli spor adı verilen yapıların oluşup yeni birey vermesi (mantarlar, eğrelti otları). Sporun oluşum biçimi canlıya göre değişir.
• Rejenerasyon: bir parçasından bütün bireyin oluşması (planarya, deniz yıldızı); her rejenerasyon örneği üreme değildir, bazen yalnız onarımdır.
• Partenogenez: döllenmemiş yumurtadan gelişme (bazı arılar, böcekler); eşey hücresi kullanılır ama döllenme olmaz.
• Vejetatif üreme: bitkilerde kök, gövde, yaprak gibi vücut kısımlarından yeni birey oluşması (patates yumrusu, çilek sürgünü).

Eşeyli üreme

Eşeyli üremede genellikle iki bireyin ürettiği haploit eşey hücreleri döllenme ile birleşerek zigotu oluşturur. Eşey hücreleri mayozla yapıldığı için yavrular hem ebeveynlerinden hem birbirlerinden genetik olarak farklıdır. Bu çeşitliliğin kaynakları krossing-over, bağımsız dağılım ve döllenmedir.

Karşılaştırma tablosu

Eşeysiz ve eşeyli üreme şu yönlerden karşılaştırılır:
• Ebeveyn sayısı: eşeysizde genellikle bir; eşeylide genellikle iki.
• Bölünme türü: eşeysizde mitoz; eşeylide gametler mayozla yapılır.
• Döllenme: eşeysizde yok (partenogenezde bile döllenme yoktur); eşeylide var.
• Yavruların genetik yapısı: eşeysizde ataya benzer; eşeylide çeşitli.
• Hız ve enerji: eşeysiz üreme genellikle daha hızlı ve eş bulmaya ihtiyaç duymaz; eşeyli üreme daha yavaş ve daha çok enerji gerektirebilir.

Avantaj ve dezavantajlar

Eşeysiz üreme, uygun ve kararlı ortamlarda hızlı çoğalmayı sağlar ve eş bulma gereksinimini ortadan kaldırır. Ancak yavrular genetik olarak benzer olduğu için ortam değiştiğinde (hastalık, iklim) aynı etkenden hepsi birden olumsuz etkilenebilir. Eşeyli üreme, çeşitli yavrular ürettiği için değişen ortamda bazı bireylerin hayatta kalma şansını artırır; buna karşılık eş bulmak ve gamet üretmek maliyetlidir. Hangi stratejinin daha avantajlı olduğu çevre koşullarına ve verilere bağlıdır.

Sık yapılan hatalar

Eşeysiz üremede hiç değişkenlik görülmeyeceği kesin bir yargı değildir; mutasyon gibi etkenler ayrıca gözden geçirilmelidir. Bir canlıda yavruların özdeş görünmesi, her zaman eşeysiz üremenin kanıtı değildir. Partenogenez ve sporla üremenin tüm canlılarda aynı mekanizmayla gerçekleştiği varsayılmaz; sorularda süreç verisiyle tanımlanır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir bahçıvan tek bir çilek bitkisinden uzanan sürgünlerin ucunda yeni bitkiler elde ediyor. Bu hangi üreme yoludur ve yeni bitkiler neden benzerdir?

Vejetatif eşeysiz üremedir. Yeni bitkiler ana bitkinin vücut hücrelerinin mitozla bölünmesinden geliştiği için, mutasyon olmadığı varsayımıyla, ana bitkiyle genetik olarak aynıdır.

Örnek 2. Bir hidranın gövdesinde oluşan çıkıntı büyüyüp ayrılarak yeni bir hidra oluşturuyor. Bu olay eşeyli üremeden hangi yönüyle ayrılır?

Tomurcuklanmadır. Eşey hücresi ve döllenme gerekmediği için tek bir bireyden yeni birey oluşur ve yavru ata ile genetik olarak aynıdır.

Örnek 3. Bir hastalık etkeni ortama yayılıyor. Aynı genetik yapıdaki bir eşeysiz popülasyon ile çeşitli bireylerden oluşan eşeyli bir popülasyon karşılaştırıldığında hangisinde bazı bireylerin hayatta kalma olasılığı daha yüksektir? Neden?

Genellikle eşeyli popülasyonda. Bireyler genetik olarak farklı olduğundan etkene karşı dirençli olanların bulunma olasılığı vardır; eşeysiz popülasyonda bütün bireyler aynı genetik yapıda olduğu için hepsi benzer biçimde etkilenebilir.

Özetle

  • Eşeysiz üremede tek ebeveyn ve mitoz vardır; yavrular ataya genetik olarak benzer (mutasyon yok varsayımıyla).
  • Eşeysiz üreme çeşitleri ikiye bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon, partenogenez ve vejetatif üremedir.
  • Eşeyli üremede mayozla yapılan gametler döllenmeyle birleşir; yavrular çeşitlidir.
  • Eşeysiz üreme hızlıdır ve eş gerektirmez; eşeyli üreme çeşitlilik sağlar ama maliyetlidir.
  • Rejenerasyon her zaman üreme değildir; avantaj-dezavantaj yargıları çevre koşuluna ve veriye bağlıdır.

Eşeysiz ve Eşeyli Üreme — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Tek hücreli ökaryotun çekirdek ve sitoplazması bölünüyor; iki yavru hücre ayrı ayrı beslenip yaşamını sürdürüyor. Gamet birleşmesi olmuyor. Verilen üreme yolu hangisidir?
Aİkiye bölünmeyle eşeysiz üreme.
BGametlerin birleşmesiyle eşeyli üreme.
CYalnız ana hücrenin hacimce büyümesi.
DDöllenmiş yumurtanın gelişmesi.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Tek hücreli organizmanın iki yaşayan yavruya ayrılması bölünmeyle üremedir. Gamet birleşmesi bulunmadığı verilen bu olay eşeysizdir.
2Kolay
Bir bitkinin ana gövdesindeki kesik kapanıyor. Ayrı bir gövde çeliği ise kök ve sürgün oluşturup bağımsız bitki olarak gelişiyor; tohum veya gamet birleşmesi yok. Eşeysiz birey üretimine doğrudan örnek hangisidir?
AAna gövdedeki kesik yüzeyin kapanması.
Bİki olayın da yalnız döllenme olarak adlandırılması.
CYeni bitkinin kök oluşturduğunun kayıt dışı bırakılması.
DÇeliğin bağımsız yeni bitki oluşturması.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kesik kapanması mevcut bireyin dokusunu onarır. Çelikten kök ve sürgünle bağımsız bitki gelişmesi ise verilen koşullarda vejetatif eşeysiz çoğalmadır.
3Orta
Kurmaca bir türün eşeyli yolu başka bireyden gamet gerektiriyor; eşeysiz yolu tek bireyle başlayabiliyor. Besinli yeni bir alana yalnız bir birey ulaşmış ve uygun eş yoktur. Bu koşulda eşeysiz yolun doğrudan avantajı nedir?
AHer gelecekteki çevre değişiminde kesin üstün olması.
BHiç enerji ve madde kullanmadan çoğalması.
CEş bulunmasını beklemeden yeni bireyler oluşturabilmesi.
DGamet gerektiren diğer yolun eşsiz ortamda otomatik gerçekleşmesi.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Modelde eşeysiz üretim için uygun ortamda tek kurucu yeterlidir. Avantaj eş gereksinimiyle ilgilidir; kaynak gereksinimini veya gelecekteki uyum sorunlarını kaldırmaz.
4Orta
Tek kurucudan gamet birleşmesi olmadan oluştuğu izlenen 30 yavrunun ölçülen DNA bölgeleri aynıdır. Gelecek kuşaklarda mutasyon olup olmayacağı bilinmiyor. Veriye uygun sonuç hangisidir?
Aİncelenen yavrular bu bölgelerde aynıdır; gelecekte hiçbir genetik fark oluşmayacağı kanıtlanmış değildir.
BEşeysiz soyda gelecekte hiçbir DNA değişimi oluşamaz.
CÖlçülen bölgeler aynıysa bütün çevresel koşullar da aynı olmak zorundadır.
DBu 30 kayıt türün bütün geçmiş ve gelecek bireylerini kapsar.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Gözlem belirli yavru ve bölgelere aittir. Eşeysiz kökenin bilinmesi bile gelecek kuşaklarda mutasyon olmayacağını kanıtlamaz; çıkarımın örnek ve zaman kapsamı korunmalıdır.
5Zor
Bir simülasyonda aynı işlem hem parçadan yeni birey oluşumunu hem mevcut bireyde sıradan yaranın kapanmasını azaltıyor. İşlemin yalnız eşeysiz üremeye özgü olduğu söyleniyor. Hangi değerlendirme uygundur?
AOnarımın da etkilenmesi özgüllük iddiasını sınırlar; ortak doku yenilenmesi süreçleri etkilenmiş olabilir.
Bİki sonucun azalması yaranın kapanmasının da kesin yavru üretimi olduğunu gösterir.
COnarım yanıtı, işlemin yalnız eşeysiz üretime özgü olduğunu kanıtlar.
DParçadan yeni birey oluşumu azaldığında doku yenilenmesinin hiçbir rolü kalmaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İşlem hem yeni birey üretimini hem üreme olmayan onarımı etkiliyorsa yalnız üremeye özgü olduğu sonucu desteklenmez. Bu kayıt tek başına hangi moleküler hedefin etkilendiğini de belirlemez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular