Çözümü göster
Her amip bir bireydir. İki bağımsız amibin oluşması, hücre bölünmesinin bu örnekte yeni birey üretmesini sağlar.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir amip ikiye bölününce iki amip olur; bir yara iyileşirken derideki hücreler çoğalır; bir fidan yıllar içinde ağaç olur. Bu olayların ortak noktası hücre bölünmesidir. Bu bölümde hücrelerin neden bölündüğü ve bölünmenin canlılar için üreme, büyüme, gelişme ve onarım bakımından önemi ele alınır. Evrelerin ayrıntısı sonraki konulara aittir.
Bir hücre büyüdükçe hacmi yüzey alanından daha hızlı artar. Madde alışverişi hücre zarının yüzeyinden yapıldığı için hacmi çok büyüyen bir hücrenin ihtiyacını karşılaması zorlaşır. Ayrıca çekirdek, hücrenin etkinliklerini yönettiğinden, çekirdeğin yönetebileceği sitoplazma miktarının bir sınırı vardır. Hücre belirli bir büyüklüğe ve olgunluğa ulaşınca bölünerek hem boyutunu küçültür hem de sayısını artırır.
Amip üzerinde yapılan gözlemler, bölünmenin nedenlerini düşündürür:
• Sitoplazması çok azaltılan bir amip bölünmez; çünkü bölünme için yeterli büyüklüğe ulaşamamıştır.
• Çekirdeği çıkarılan amip bir süre yaşasa da bölünemez ve sonunda ölür; çünkü hücrenin etkinliklerini yöneten çekirdek yoktur.
• Bölünme olgunluğuna erişmiş bir amipte sitoplazmanın bir kısmı kesilse bile hücre bölünmeye girişebilir; bu durum bölünmenin başlamasında hücre büyüklüğünün ve çekirdek-sitoplazma ilişkisinin belirleyici olduğunu gösterir.
Gözlemde hücre sayısı artarken tek bir hücrenin boyutunun, bölünmeden hemen sonra ana hücreye göre küçük olduğu fark edilir.
Hücre bölünmesi farklı canlılarda farklı işlevlere hizmet eder:
• Tek hücrelilerde bölünme, yeni bir bireyin oluşması yani üremedir (amip, bakteri).
• Çok hücrelilerde vücut hücrelerinin bölünmesi büyümeyi ve gelişmeyi sağlar; zigottan çok hücreli bireye geçiş bölünmelerle olur.
• Yaralanan, aşınan ya da ölen hücrelerin yerini yenileri alır; bu onarımdır (deri yarası, kemik kaynaması).
• Üreme hücrelerinin (gametlerin) oluşumu da özel bir bölünmeyle, mayozla gerçekleşir.
Bu nedenle bölünme canlılığın süreklilik ve bütünlüğü için temel bir olaydır.
Büyüme iki ayrı değişimden oluşabilir: hücre sayısının artması ve her hücrenin kendi boyutunun artması. Bir dokunun büyümesinin yalnız hücre sayısının arttığını mı, yalnız hücrelerin büyüdüğünü mü, yoksa ikisini birden mi gösterdiği veriden ayırt edilmelidir. Örneğin hücre sayısı iki katına çıkıp her hücrenin boyutu aynı kalmışsa toplam kütle yaklaşık iki katına çıkar. Hücre sayısı sabit kalıp hücrelerin boyutu artmışsa büyüme hücre sayısından değil hücre genişlemesinden kaynaklanır.
Çok hücreli bir canlıda deri hücresinin bölünmesi birey sayısını artırmaz; yalnızca o canlının büyümesine ya da onarımına katkı sağlar. Birey sayısı ancak yeni bir bireyin ortaya çıkmasıyla artar. Hücre döngüsünü yöneten moleküllerin adları ve kontrol noktaları bu bölümün konusu değildir; burada önemli olan bölünmenin işlevini doğru yorumlamaktır.
Örnek 1. Bir amibin sitoplazmasının büyük bölümü çıkarılıp çekirdeği korunuyor. Hücre neden bölünmeyebilir?
Bölünme için hücrenin yeterli büyüklüğe ve olgunluğa ulaşması gerekir. Sitoplazması çok azalan hücre bu büyüklüğe ulaşamadığı için bölünmeye girmeyebilir. Çekirdeğin varlığı gereklidir ama tek başına yeterli değildir.
Örnek 2. Bir doku 1000 hücreden oluşuyor ve her hücre aynı boyutta. Doku 1000 yeni hücre eklenerek büyütülüyor, hücre boyutu değişmiyor. Büyümenin nedeni nedir?
Hücre sayısının artmasıdır; hücre boyutu değişmediği için büyüme hücre bölünmesiyle olmuştur. Doku yaklaşık iki katına çıkar.
Örnek 3. Bir öğrenci, deride açılan yarada hücrelerin bölünmesinin yeni bir birey oluşturduğunu söylüyor. Bu yargı doğru mudur?
Doğru değildir. Yara bölgesindeki bölünme dokunun onarımını sağlar, birey sayısını artırmaz. Üreme için yeni bir bireyin ortaya çıkması gerekir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.