MegaSoru

Genetik Materyalin Organizasyonu 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Genetik Materyalin Organizasyonu Konu Anlatımı

İnsan hücresindeki DNA, açılıp uzatıldığında hücreden binlerce kat uzundur; yine de mikroskobik bir çekirdeğe sığar. Bu, genetik materyalin düzenli bir biçimde paketlenmesiyle mümkündür. Bu bölümde nükleotitten kromozoma uzanan organizasyon ve bileşenler arasındaki ilişkiler incelenir.

Nükleotit, gen ve DNA

Nükleotit, DNA ve RNA nın yapı birimidir. DNA, nükleotitlerin uzun zincirler hâlinde bağlanmasıyla oluşan ve çift zincir yapısında bulunan moleküldür. Gen, DNA molekülü üzerinde belirli bir işlevsel ürünün (çoğunlukla bir RNA ya da proteinin) bilgisini taşıyan bölgedir. Yani DNA gen değildir, gen DNA nın bir parçasıdır; bir DNA molekülü çok sayıda gen taşır.

Kromatin ve kromozom

DNA, hücrede proteinlerle birlikte paketlenmiş hâlde bulunur. Bölünmeye hazırlanmayan hücrede (interfazda) genetik materyal ince, uzun iplikler biçiminde kromatin olarak görülür. Hücre bölünürken kromatin kıvrılarak ve yoğunlaşarak kısa, kalın, mikroskopta seçilebilen kromozomlara dönüşür. Kromatin ve kromozom farklı yapılar değil, aynı genetik materyalin farklı paketlenme düzeyleridir.

Kromatit ve sentromer

DNA eşlendikten sonra her kromozom, birbirinin tıpatıp aynısı iki kardeş kromatitten oluşur. Kardeş kromatitler sentromer denilen bölgeden birbirine bağlıdır. Kromozomlar sentromer sayılarak sayılır: sentromerle birbirine bağlı iki kromatit hâlâ tek kromozomdur. Bölünmede kardeş kromatitler ayrıldıktan sonra her biri ayrı bir kromozom olur.

Homolog kromozomlar ve kardeş kromatitler

Homolog kromozomlar, biri anneden biri babadan gelen, aynı özelliklerle ilgili genleri aynı sırayla taşıyan kromozom çiftidir. Aynı geni taşıdıkları hâlde genin alelleri (farklı biçimleri) farklı olabilir. Kardeş kromatitler ise tek bir kromozomun eşlenmesiyle oluşmuş kopyalardır. İnsan vücut hücresinde 46 kromozom, yani 23 homolog çift vardır (2n = 46). Eşey hücrelerinde her homolog çiftten yalnızca biri bulunur (n = 23).

Sayıları karıştırmamak

Organizasyon sorularında sık yapılan hatalar şunlardır:
• DNA eşlenmesi kromozom sayısını artırmaz; kromatit sayısını ve DNA miktarını iki katına çıkarır.
• Gen sayısı kromozom sayısına eşit değildir; bir kromozomda çok sayıda gen vardır.
• Bir kromozomun DNA molekülü sayısı, eşlenmeden önce 1, eşlendikten sonra (iki kromatit) 2 dir.
• Kromozom sayısı ile hücredeki toplam kromatit sayısı farklı kavramlardır.
Kromozomu paketleyen özel proteinlerin adlarının ezberlenmesi bu bölümün amacı değildir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. İnsan vücut hücresi bölünmeye girmeden önce DNA sını eşliyor. Eşlenmeden sonra çekirdekte kaç kromozom, kaç kromatit bulunur?

Kromozom sayısı değişmez: 46. Her kromozom iki kardeş kromatit içerdiğinden toplam kromatit sayısı 92 dir.

Örnek 2. Bir hücrede 2n = 6 dır. Bu hücrede kaç homolog kromozom çifti vardır? Her çiftte kaç kromozom kardeş kromatit ilişkisi taşır?

3 homolog çift vardır. Homolog kromozomlar birbirinin kardeş kromatiti değildir; kardeş kromatit ilişkisi tek bir kromozomun eşlenmesinden doğan iki kopya arasındadır.

Örnek 3. Bir öğrenci, canlıda 20000 gen varsa 20000 kromozom olması gerektiğini düşünüyor. Hata nerededir?

Bir kromozom, üzerinde çok sayıda gen taşıyan tek bir DNA molekülüdür. Gen sayısı kromozom sayısından çok fazladır; ikisi arasında bire bir ilişki yoktur.

Özetle

  • Gen, DNA molekülünün belirli bir ürünün bilgisini taşıyan bir bölgesidir; DNA nın tamamı gen değildir.
  • Kromatin, interfazdaki ince iplik biçimli genetik materyaldir; bölünmede yoğunlaşarak kromozom olur.
  • Kromozomlar sentromere göre sayılır; sentromerle bağlı iki kardeş kromatit tek kromozomdur.
  • Homolog kromozomlar anne ve babadan gelen eş kromozomlardır; kardeş kromatitler eşlenmeyle oluşan kopyalardır.
  • DNA eşlenmesi kromatit sayısını ve DNA miktarını artırır, kromozom sayısını değiştirmez.

Genetik Materyalin Organizasyonu — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir ökaryotun çekirdek DNA modeli üzerinde işlevsel bir RNA ürününün bilgisiyle ilişkili bölüm gen olarak işaretlenmiştir. Bu model hangi ilişkiyi gösterir?
ADNA her durumda tek bir genin içinde yer alır.
BGen, DNA dan bağımsız bir protein paketidir.
CGen, DNA üzerindeki belirli bir bölgedir.
DHer nükleotit tek başına bir kromozomdur.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Modelde gen, daha uzun DNA üzerindeki belirli bilgi bölgesidir. Genin ürünle ilişkili olması onu DNA dışındaki bir protein yapmaz.
2Kolay
Bir ökaryot çekirdeğinde DNA nın proteinlerle birlikte oluşturduğu yapı incelenmektedir. Bu birliktelik hangi kavramla ifade edilir?
AKromatin.
BYalnız serbest nükleotit havuzu.
CYalnız proteinlerden oluşan bir yapı.
DDNA içermeyen hücre zarı.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kromatin, DNA ve onunla ilişkili proteinlerden oluşan organizasyondur. Paketlenme anlatılırken DNA bileşeni yok sayılmaz.
3Orta
Normal diploid bir canlının aynı otozom çiftindeki P anneden, Q babadan gelmiştir. İkisinde aynı gen bölgeleri karşılıklı konumlarda bulunmakta, bazı bölgelerde aleller farklıdır. P ile Q'nun ilişkisi nedir?
AHomolog kromozomlardır; aynı gen bölgelerinde farklı aleller taşıyabilirler.
BAynı kromozomun eşlenmeyle oluşmuş kardeşleridir.
CAlel farkı varsa aynı otozom çiftine ait olamazlar.
Dİkisi birlikte tek nükleotittir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Homolog otozomlar karşılıklı gen bölgeleri taşır; bu bölgelerin alelleri aynı olmak zorunda değildir. Farklı ebeveyn kökeni, bu çiftin kardeş kromatit olmadığını gösterir.
4Orta
Bir modelin okları küçük yapı birimlerinden daha büyük organizasyona katılmayı gösteriyor. Öğrenci kromozom → nükleotit → DNA sırasını yazmıştır. Hangi düzeltme uygundur?
ANükleotitlerin DNA yı oluşturduğu, bu DNA nın proteinlerle kromozom organizasyonuna katıldığı belirtilmelidir.
BSıra korunmalıdır; her nükleotit birçok kromozom içerir.
CDNA yerine yalnız protein yazılırsa genetik bilgi sorunu çözülür.
DBir genin içine bütün kromozomlar yerleştirilmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Okun anlamı tanımlandığı için yapı biriminden organize bütüne doğru gidilmelidir. Nükleotitler DNA zincirinin birimleridir; çekirdek kromozomu DNA-protein organizasyonu içerir.
5Zor
Aynı çekirdek kromozomuna ait DNA, bir durumda daha gevşek, diğerinde daha sıkı paketlenmiştir. Eşlenme, kopma ve DNA kaybı olmadığı doğrulanmıştır. Hangi yorum doğrudur?
ADaha kısa görünüyorsa DNA nın yarısı yok olmuştur.
BSıkı paketlenme yeni nükleotitlerin mutlaka eklenmesidir.
CGörünen uzunluk değişebilir; bu değişim DNA miktarının azaldığını göstermez.
DGevşek durumda genetik materyal bulunmaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Aynı DNA farklı paketlenmeyle farklı görünen boyutlar oluşturabilir. Soruda DNA miktarını değiştirecek olaylar dışlandığı için görünümden miktar kaybı çıkarılamaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular