Çözümü göster
Modelde gen, daha uzun DNA üzerindeki belirli bilgi bölgesidir. Genin ürünle ilişkili olması onu DNA dışındaki bir protein yapmaz.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
İnsan hücresindeki DNA, açılıp uzatıldığında hücreden binlerce kat uzundur; yine de mikroskobik bir çekirdeğe sığar. Bu, genetik materyalin düzenli bir biçimde paketlenmesiyle mümkündür. Bu bölümde nükleotitten kromozoma uzanan organizasyon ve bileşenler arasındaki ilişkiler incelenir.
Nükleotit, DNA ve RNA nın yapı birimidir. DNA, nükleotitlerin uzun zincirler hâlinde bağlanmasıyla oluşan ve çift zincir yapısında bulunan moleküldür. Gen, DNA molekülü üzerinde belirli bir işlevsel ürünün (çoğunlukla bir RNA ya da proteinin) bilgisini taşıyan bölgedir. Yani DNA gen değildir, gen DNA nın bir parçasıdır; bir DNA molekülü çok sayıda gen taşır.
DNA, hücrede proteinlerle birlikte paketlenmiş hâlde bulunur. Bölünmeye hazırlanmayan hücrede (interfazda) genetik materyal ince, uzun iplikler biçiminde kromatin olarak görülür. Hücre bölünürken kromatin kıvrılarak ve yoğunlaşarak kısa, kalın, mikroskopta seçilebilen kromozomlara dönüşür. Kromatin ve kromozom farklı yapılar değil, aynı genetik materyalin farklı paketlenme düzeyleridir.
DNA eşlendikten sonra her kromozom, birbirinin tıpatıp aynısı iki kardeş kromatitten oluşur. Kardeş kromatitler sentromer denilen bölgeden birbirine bağlıdır. Kromozomlar sentromer sayılarak sayılır: sentromerle birbirine bağlı iki kromatit hâlâ tek kromozomdur. Bölünmede kardeş kromatitler ayrıldıktan sonra her biri ayrı bir kromozom olur.
Homolog kromozomlar, biri anneden biri babadan gelen, aynı özelliklerle ilgili genleri aynı sırayla taşıyan kromozom çiftidir. Aynı geni taşıdıkları hâlde genin alelleri (farklı biçimleri) farklı olabilir. Kardeş kromatitler ise tek bir kromozomun eşlenmesiyle oluşmuş kopyalardır. İnsan vücut hücresinde 46 kromozom, yani 23 homolog çift vardır (2n = 46). Eşey hücrelerinde her homolog çiftten yalnızca biri bulunur (n = 23).
Organizasyon sorularında sık yapılan hatalar şunlardır:
• DNA eşlenmesi kromozom sayısını artırmaz; kromatit sayısını ve DNA miktarını iki katına çıkarır.
• Gen sayısı kromozom sayısına eşit değildir; bir kromozomda çok sayıda gen vardır.
• Bir kromozomun DNA molekülü sayısı, eşlenmeden önce 1, eşlendikten sonra (iki kromatit) 2 dir.
• Kromozom sayısı ile hücredeki toplam kromatit sayısı farklı kavramlardır.
Kromozomu paketleyen özel proteinlerin adlarının ezberlenmesi bu bölümün amacı değildir.
Örnek 1. İnsan vücut hücresi bölünmeye girmeden önce DNA sını eşliyor. Eşlenmeden sonra çekirdekte kaç kromozom, kaç kromatit bulunur?
Kromozom sayısı değişmez: 46. Her kromozom iki kardeş kromatit içerdiğinden toplam kromatit sayısı 92 dir.
Örnek 2. Bir hücrede 2n = 6 dır. Bu hücrede kaç homolog kromozom çifti vardır? Her çiftte kaç kromozom kardeş kromatit ilişkisi taşır?
3 homolog çift vardır. Homolog kromozomlar birbirinin kardeş kromatiti değildir; kardeş kromatit ilişkisi tek bir kromozomun eşlenmesinden doğan iki kopya arasındadır.
Örnek 3. Bir öğrenci, canlıda 20000 gen varsa 20000 kromozom olması gerektiğini düşünüyor. Hata nerededir?
Bir kromozom, üzerinde çok sayıda gen taşıyan tek bir DNA molekülüdür. Gen sayısı kromozom sayısından çok fazladır; ikisi arasında bire bir ilişki yoktur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.