MegaSoru

Fonksiyonel Gruplu Bileşiklerin Adlandırılması 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Fonksiyonel Gruplu Bileşiklerin Adlandırılması Konu Anlatımı

Aynı iki karbonlu zincirin etanol, etanal ya da etanoik asit olması yalnızca sonekin değişmesiyle belirlenir. Fonksiyonel gruplu bileşiklerin adı, ana zincirin adına fonksiyonel gruba özgü sonek ya da önek eklenerek oluşturulur. Bu bölümde alkol, eter, aldehit, keton, karboksilik asit ve ester sınıflarının IUPAC adlandırması ele alınır.

Alkollerin adlandırılması

Alkol, alkan adındaki -an ekinin -ol olarak değişmesiyle adlandırılır. –OH grubunu içeren en uzun zincir ana zincir seçilir ve –OH grubuna en küçük numara verilecek uçtan numaralandırılır. Örnekler: metanol (CH₃OH), etanol (CH₃CH₂OH), propan-1-ol (CH₃CH₂CH₂OH), propan-2-ol (CH₃CH(OH)CH₃). Birden fazla –OH varsa -diol, -triol soneki kullanılır: etan-1,2-diol, propan-1,2,3-triol. –OH nin bağlı olduğu karbon bir karbonla bağlıysa primer, iki karbonla ise sekonder, üç karbonla ise tersiyer alkol adı verilir (propan-1-ol primer, propan-2-ol sekonder, 2-metilpropan-2-ol tersiyer). Çift bağlı karbonuna doğrudan –OH bağlı olan yapılar (enoller) bu sınıfa girmez.

Eterlerin adlandırılması

Eterler alkoksi alkan olarak adlandırılır: küçük alkil grubu alkoksi öneki, büyük alkil grubu ana zincir olur. CH₃–O–CH₃ metoksimetan, CH₃–O–CH₂CH₃ metoksietan, CH₃CH₂–O–CH₂CH₃ etoksietandır. Alkoksi adı, alkil grubunun adındaki -il yerine -oksi gelerek oluşur (metil → metoksi, etil → etoksi).

Aldehit ve ketonların adlandırılması

Aldehitlerde -an eki yerine -al gelir; karbonil karbonu her zaman 1. karbondur, bu yüzden konum numarası yazılmaz: metanal (HCHO), etanal (CH₃CHO), propanal (CH₃CH₂CHO). Ketonlarda -an yerine -on getirilir ve karbonil grubuna en küçük numara verilir: propanon (CH₃COCH₃), bütanon (CH₃COCH₂CH₃), pentan-2-on, pentan-3-on. Propanon ve bütanonda konum yazılmaz, çünkü karbonil için tek bir konum vardır.

Karboksilik asit ve esterlerin adlandırılması

Karboksilik asitlerde -an yerine -oik asit gelir; karboksil karbonu 1. karbondur: metanoik asit (HCOOH), etanoik asit (CH₃COOH), propanoik asit (CH₃CH₂COOH). Esterler iki parçalı adlandırılır: önce alkolden gelen alkil grubunun adı, sonra asit kökünden türeyen -oat adı yazılır. CH₃COOCH₃ metil etanoat, HCOOCH₂CH₃ etil metanoat, CH₃CH₂COOCH₃ metil propanoattır. Esterin adı yazılırken hangi kısmın alkolden, hangi kısmın asitten geldiğine dikkat edilmelidir: –COO– nin karbonil tarafı asit kökü, oksijen tarafı alkil grubudur.

Birden fazla fonksiyonel grup

Bir bileşikte birden fazla fonksiyonel grup varsa ana zincir ve sonek, öncelikli gruba göre belirlenir; diğer gruplar önek olarak yazılır. Bu dersin kapsamında öncelik sıralaması açıkça verilir; genel olarak karboksilik asit > ester > aldehit > keton > alkol sırası izlenir. Önceliği daha düşük olan –OH grubu hidroksi- önekiyle gösterilir: CH₃CH(OH)CH₂CHO bileşiği, aldehit öncelikli olduğu için 3-hidroksibütanal adını alır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. CH₃CH(OH)CH₂CH₃ ve CH₃CH₂CH₂CH₂OH bileşiklerini adlandırınız ve alkol türlerini belirtiniz.

İlk bileşikte –OH grubu 2. karbondadır: bütan-2-ol; –OH ın bağlı olduğu karbon iki karbona bağlı olduğu için sekonder alkoldür. İkincisinde –OH 1. karbondadır: bütan-1-ol; –OH ın bağlı olduğu karbon bir karbona bağlı olduğu için primer alkoldür.

Örnek 2. CH₃CH₂COOCH₃ bileşiğini adlandırınız.

–COO– nin karbonil tarafı üç karbonlu propanoik asit kökü, oksijen tarafı ise metil grubudur. Ad: metil propanoat.

Örnek 3. CH₃CH(OH)CH₂COOH bileşiğini adlandırınız (karboksilik asit grubu öncelikli).

Ana zincir 4 karbonludur ve karboksil karbonu 1. karbondur. –OH grubu 3. karbondadır ve önek olarak yazılır. Ad: 3-hidroksibütanoik asit.

Özetle

  • Alkol -ol, aldehit -al, keton -on, karboksilik asit -oik asit eki alır; ester iki parçalı (alkil alkanoat) adlandırılır.
  • Eter, alkoksi alkan biçiminde adlandırılır (metoksietan gibi).
  • Aldehit ve karboksilik asitte fonksiyonel karbon 1. karbondur; konum numarası yazılmaz.
  • Primer, sekonder ve tersiyer alkol, –OH nin bağlandığı karbonun kaç karbona bağlı olduğuna göre belirlenir.
  • Birden çok fonksiyonel grup varsa öncelikli grup soneki, diğeri öneki belirler; öncelik sırası soruda verilir.

Fonksiyonel Gruplu Bileşiklerin Adlandırılması — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
CH₃–CH(OH)–CH₂–CH₃ bileşiğinin sistematik adı hangisidir?
ABütan-3-ol.
BPropan-2-ol.
CBütan-2-ol.
DBütan-2-on.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
OH içeren dört C li zincir bütan temelini verir. Yakın uçtan numaralanınca OH 2. C dedir; alkol eki ol kullanılır. Sonuç bütan-2-oldür.
2Kolay
CH₃–CH₂–CH₂–OH yapısında OH taşıyan C nin bağlı olduğu diğer C sayısına göre alkolün alt sınıfı hangisidir?
ASekonder; molekül toplam üç C içerir.
BTersiyer; zincir üç C li olduğu için.
CPrimer değildir; O nun iki bağ yapması bunu engeller.
DPrimer; OH taşıyan C yalnız bir C ye bağlıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
OH taşıyan uç CH₂ karbonunun C komşusu yalnız ortadaki CH₂ dir. Bir doğrudan C komşusu primer alkol ölçütüdür. H ve O komşuları bu karbon sayısına katılmaz.
3Orta
CH₃–CH₂–CH₂–CHO gösteriminde CHO, C(=O)H anlamındadır. Sistematik ad hangisidir?
APropanal.
BBütan-1-ol.
CBütanal.
DBütan-2-on.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
CHO karbonu dahil zincirde dört C vardır. Aldehit karbonu 1. C kabul edilir ve al eki kullanılır. Bu doymuş düz zincirli aldehit bütanaldir.
4Orta
CH₃–C(=O)–O–CH₂–CH₃ bileşiğinin adı hangisidir?
AMetil propanoat.
BEtil etanoat.
CEtil propanoat.
DEtanoik asit.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
O nun karbonil dışındaki kolu CH₂CH₃ olduğundan etil sözcüğü kullanılır. Karbonil C si dahil CH₃CO kısmı iki C li etanoat parçasıdır. Ad etil etanoattır.
5Zor
CH₃–CH(OH)–CH(CH₃)–CH₃ yapısındaki alkol için doğru gerekçe hangisidir?
ATersiyerdir; komşu C üzerindeki metil de aynı merkeze doğrudan bağlı sayılır.
BPrimerdir; yalnız OH grubuna en yakın uç sayılır.
CSekonderdir; OH taşıyan C nin doğrudan iki C komşusu vardır.
DAlt sınıfı toplam beş C üzerinden belirlenir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
OH taşıyan CH karbonu soldaki CH₃ ve sağdaki CH karbonuna doğrudan bağlıdır. Sağdaki karbonun ek metili bir sonraki merkez üzerindedir. Bu nedenle OH li merkezin iki C komşusu ve bir H si vardır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular