MegaSoru

Karbon Allotroplarında Yapı–Özellik 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Karbon Allotroplarında Yapı–Özellik Konu Anlatımı

Kurşun kalemin ucu ve bir pırlanta aynı elementten, karbondan oluşur; biri kağıt üzerinde iz bırakırken diğeri camı çizebilecek kadar serttir. Aynı elementin farklı yapılarda bulunmasına allotropluk, bu yapıların her birine allotrop denir. Karbonun en bilinen allotropları elmas, grafit ve grafendir.

Allotrop ne demektir?

Allotroplar, aynı elementin atomlarının farklı biçimde bağlanmasıyla oluşan farklı yapılardır; kimyasal bileşimleri aynıdır, fiziksel özellikleri farklıdır. Allotropluk ile izotopluk karıştırılmamalıdır: izotoplar aynı elementin nötron sayısı farklı atomlarıdır (¹²C ve ¹⁴C), allotroplar ise atomların bağlanma düzeninden doğan farklı yapılardır. Allotroplar ayrı elementler değildir; hepsi aynı elementtir.

Elmas

Elmasta her karbon atomu, çevresindeki dört karbon atomuyla kovalent bağ yapar ve bu bağlar uzayda üç boyutlu bir ağ oluşturur. Bütün atomlar güçlü kovalent bağlarla birbirine bağlı olduğundan elmas çok serttir. Bütün değerlik elektronları bağlarda kullanıldığı için elmas elektriği iletmez, fakat ısıyı çok iyi iletir. Kesici uç ve aşındırıcı olarak, ayrıca mücevher olarak kullanılır.

Grafit

Grafitte her karbon atomu üç komşu karbon atomuna bağlanır ve altıgen halkalardan oluşan düz katmanlar meydana gelir. Katmanlar birbirinin üzerinde zayıf kuvvetlerle tutunur ve bu nedenle birbiri üzerinde kayabilir; bu yüzden grafit kaygan ve yumuşaktır, kağıt üzerinde iz bırakır (kurşun kalem). Her karbonun bağ yapmayan bir elektronu katman boyunca serbestçe hareket edebildiğinden grafit elektriği katman doğrultusunda iletir. Kuru yağlayıcı, elektrot ve kalem ucu olarak kullanılır.

Grafen

Grafen, grafitin tek bir katmanıdır: altıgen halkalı, bir atom kalınlığında bir karbon tabakası. Çok ince, hafif ve esnek olmasına rağmen güçlü yapısı vardır; elektriği ve ısıyı iyi iletir. Esnek ekran, sensör ve kompozit malzeme gibi alanlarda kullanılması üzerine çalışılmaktadır. Grafitin birçok grafen katmanının üst üste dizilmesiyle oluştuğu düşünülebilir.

Yapı–özellik ilişkisi

Allotropların özelliklerini belirleyen şey, atomların bağ ağıdır:
• Üç boyutlu güçlü bağ ağı → sert, yalıtkan (elmas)
• Katmanlı yapı, zayıf katmanlar arası etkileşim + serbest elektron → kaygan, iletken (grafit)
• Tek katmanlı yapı → çok ince, iletken (grafen)
Yanma ürünü hepsinde CO₂ dir; ortak ürünün oluşması yapıların aynı olduğunu göstermez. Bir yapı çiziminin bir kısmı görülmekle molekül formülü çıkarılamaz; elmas ve grafit ağsı katılardır, ayrık moleküller değildir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Elmas neden elektriği iletmez, grafit neden iletir?

Elmasta her karbonun dört değerlik elektronu da dört kovalent bağda kullanılır; serbest hareket edebilen elektron yoktur. Grafitte her karbon üç bağ yaptığı için dördüncü elektron serbest kalır ve katman boyunca hareket ederek elektriği iletir.

Örnek 2. Grafit neden kayganlık özelliği gösterir?

Grafitte katmanlar arasındaki çekim kuvvetleri zayıftır; bu yüzden katmanlar birbiri üzerinde kolayca kayar. Katman içindeki bağlar ise güçlüdür. Kayganlık bu iki farklı güçteki etkileşimin sonucudur.

Örnek 3. Bir öğrenci, elmas ve grafit yakılınca ikisinden de CO₂ çıktığı için aynı allotrop olduğunu savunuyor. Bu yargı neden doğru değildir?

İkisi de karbondur ve yandığında CO₂ verir; bu, aynı elementten oluştuklarını gösterir. Fakat aynı ürünün çıkması yapının aynı olduğunu göstermez: elmas ve grafit atomların farklı bağ düzenleriyle ayrılan iki ayrı allotroptur ve sertlik, iletkenlik gibi özellikleri farklıdır.

Özetle

  • Allotroplar aynı elementin farklı yapıdaki biçimleridir; izotop ya da ayrı element değildir.
  • Elmas üç boyutlu kovalent ağdır; çok sert, elektriği iletmeyen ancak ısıyı iyi ileten bir maddedir.
  • Grafit katmanlı yapıdadır; kaygan, katman doğrultusunda elektriği iletir.
  • Grafen grafitin tek katmanıdır; ince, güçlü ve iletkendir.
  • Özellik farkını bağ ağı belirler; ortak yanma ürünü yapıların aynı olduğunu göstermez.

Karbon Allotroplarında Yapı–Özellik — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Saf elmas ile saf grafitin karbon allotropları olarak adlandırılmasının temel nedeni nedir?
AFarklı elementlerden oluşup aynı rengi taşımaları.
BAynı atom düzeninde yalnız farklı büyüklükte parçalar olmaları.
CAynı elementin atomlarını farklı bağlanma ve uzaysal düzenlerde içermeleri.
DBirinin karbon, diğerinin karbon içeren bir bileşik olması.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Allotropluk aynı elementin farklı yapısal biçimleridir. Elmas ve grafit karbon atomlarından oluşur; aralarındaki ayrım atomların bağ ağı ve düzenidir.
2Kolay
Elmasın iç kısmında her C atomunun dört C komşusuna kovalent bağlandığı ve ağın üç boyutta sürdüğü biliniyor. Hangi yapı tarifi uygundur?
ABirbirine zayıfça tutunan ayrı C₄ molekülleri.
BBağsız C atomlarından oluşan bir gaz.
CAyrı küçük moleküller yerine üç boyutlu sürekli kovalent ağ.
DYalnız birbirinin üzerinde kayan düzlemsel tabakalar.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Dört komşuluk ağ boyunca tekrarlanır. Bir C çevresindeki yerel bağlantı bütün katıya yayılır; bu, bağımsız küçük molekül modeli değildir.
3Orta
Bir grafen örneği, karbon atomlarının tek atomik tabaka halinde bağlı olduğu geniş bir ağ olarak tanımlanıyor. Hangi yorum doğrudur?
ATek tabaka bütün örnekte yalnız bir C atomu bulunduğunu gösterir.
BTek atomik tabaka kalınlığı, tabakanın yalnız bir karbon atomu içerdiği anlamına gelmez.
CTek atomik tabaka ifadesi hiç C–C bağı bulunmadığını gösterir.
DGeniş bir ağ olduğu için zorunlu çok katmanlı grafittir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Grafen çok sayıda karbon atomunu tabaka boyunca içerir. Tek tabaka ifadesi yanal atom sayısını değil kalınlık yönündeki atomik katman sayısını niteler.
4Orta
Saf, katkısız elmasın çok sert olduğu ve olağan koşullarda elektriksel yalıtkan davrandığı; grafitin ise katman içinde elektrik iletebildiği verilmiş. Bir kesici uç ve bir akım temas parçası için hangi ilk seçim gerekçelidir?
Aİki görev için de yalnız en parlak örnek seçilir.
BElmas sert olduğu için akım iletmek zorundadır.
CGrafit iletken olduğu için kesmede elmastan mutlaka daha serttir.
DKesici uç için sertliğiyle elmas, akım teması için iletkenliğiyle grafit değerlendirilebilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Malzeme görevin gerektirdiği özelliğe göre seçilir. Kesme için sertlik, akım temasında iletkenlik kanıtı kullanılır; tek bir özellik bütün görevleri belirlemez.
5Zor
Elmasın iç C atomları dört C komşusuyla üç boyutlu ağ kuruyor. Grafitin iç tabaka C atomları üç C komşusuna bağlanıyor; tabakalar arası etkileşim daha zayıf. Hangi karşılaştırma uygundur?
AElmas ağı üç boyutta kovalent süreklidir; grafitte güçlü kovalent süreklilik tabaka içindedir ve iki yapı da yalnız karbon içerebilir.
BGrafit üç komşulu olduğu için dördüncü komşu mutlaka H olmalıdır.
CElmasın dört komşusu dört ayrı küçük molekül olduğunu kanıtlar.
DGrafitte tabaka dışında etkileşim varsa bütün yönlerde aynı kovalent ağ vardır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Karbon aynı element olarak farklı bağlantı ağları kurabilir. Elmas üç boyutlu, grafit ise tabaka içinde güçlü kovalent bağlantı taşır. Katmanlar arası etkileşimin varlığı bağ türlerinin eşit olduğu anlamına gelmez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular