MegaSoru

Hidrokarbonların Özellikleri ve Tepkimeleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Hidrokarbonların Özellikleri ve Tepkimeleri Konu Anlatımı

Doğal gaz tüpü basınç altında sıvılaştırılabilirken, benzin açık kapta hızla buharlaşır, mum ise oda sıcaklığında katıdır. Hidrokarbonlar karbon sayılarına ve yapılarına göre farklı fiziksel özellikler gösterir. Ayrıca yanma, katılma ve polimerleşme gibi tepkimelerle çeşitli ürünlere dönüşürler.

Kaynama noktası ve buhar basıncı

Hidrokarbonlar apolardır ve moleküller arasında yalnızca zayıf London kuvvetleri etkindir. Karbon sayısı arttıkça molekül büyür, London kuvvetleri güçlenir ve kaynama noktası artar. Aynı karbon sayısına sahip izomerlerde dallanma arttıkça molekül küreselleşir, temas yüzeyi azalır ve kaynama noktası düşer: pentan (36 °C) > 2-metilbütan (28 °C) > 2,2-dimetilpropan (9,5 °C). Kaynama noktası yükseldikçe aynı sıcaklıkta buhar basıncı düşer; yani düşük kaynama noktalı, kolay buharlaşan sıvıların buhar basıncı yüksektir.

Yanma tepkimeleri

Hidrokarbonlar yeterli oksijenle tam yanarak CO₂ ve H₂O verir ve ekzotermiktir. Örnek: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O. Oksijen yetersiz olduğunda eksik yanma gerçekleşir; ürün olarak zehirli karbon monoksit (CO) ya da kurum (C) oluşabilir. Eksik yanma, aynı miktardaki yakıttan daha az enerji elde edilmesine ve zehirli gaz oluşumuna yol açar.

Katılma tepkimeleri

Doymamış hidrokarbonlar (alkenler, alkinler) çoklu bağı açarak başka atomları bağlayabilir; bu tepkimelere katılma tepkimesi denir. Alkanlar katılma tepkimesi vermez. Örnekler:
• Eten + H₂ → etan (hidrojen katılması)
• Eten + Br₂ → 1,2-dibromoetan (halojen katılması; brom suyunun rengi kaybolur, doymamışlık testidir)
• Eten + HBr → bromoetan (hidrojen halojenür katılması)
• Eten + H₂O → etanol (su katılması, asit katalizli)
• Etin + 2H₂ → etan (üçlü bağa iki mol H₂ katılır)
Simetrik alkenlerde (etenden büt-2-ene) ürün tek çeşittir; bu nedenle bu dersin örnekleri simetrik ya da ürünü açıkça verilmiş tepkimelerdir.

Polimerleşme

Küçük moleküllerin (monomer) çoklu bağlarını açarak birbirine bağlanıp uzun zincirli büyük moleküller (polimer) oluşturmasına polimerleşme denir. Etenden polietilen, propenden polipropilen elde edilir: n CH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ. Bu tür polimerleşmeye katılma polimerleşmesi denir; monomerlerin çift bağları açılır, atom kaybı olmaz. Polimerler, ambalaj, boru, plastik eşya gibi birçok alanda kullanılır.

Dikkat edilecekler

Kaynama noktası karşılaştırması aynı türdeki bileşiklerde (alkanlar kendi içinde) yapılırsa anlamlıdır. Tam yanma ürünleri (CO₂ ve H₂O) bileşiğin hidrokarbon olduğunu tek başına kanıtlamaz; çünkü alkoller de aynı ürünleri verir. Katılma tepkimeleri çoklu bağlı bileşiklerde görülür; alkanlar için yer değiştirme gibi farklı tepkimeler gündeme gelir ve bu konunun dışındadır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Pentan, 2-metilbütan ve 2,2-dimetilpropanı kaynama noktasına göre büyükten küçüğe sıralayınız.

Üçü de C₅H₁₂ izomeridir. Dallanma arttıkça kaynama noktası düşer. En az dallanmış pentan en yüksek, en çok dallanmış 2,2-dimetilpropan en düşük kaynama noktasına sahiptir. Sıra: pentan > 2-metilbütan > 2,2-dimetilpropan.

Örnek 2. Brom suyu hangi hidrokarbonla renk değiştirir: propan mı, propen mi? Tepkimeyi yazınız.

Propan doymuştur, katılma tepkimesi vermez; brom suyunun rengi değişmez. Propen çift bağ içerir ve Br₂ katılır: CH₂=CH–CH₃ + Br₂ → CH₂Br–CHBr–CH₃ (1,2-dibromopropan). Brom suyunun rengi kaybolur.

Örnek 3. Etin yeterli hidrojenle tepkimeye sokulduğunda hangi ürün oluşur? Kaç mol H₂ gerekir?

Etinde bir üçlü bağ vardır; bu bağ iki mol H₂ ile tek bağa kadar doyurulabilir. HC≡CH + 2H₂ → CH₃–CH₃. Ürün etandır ve 1 mol etin için 2 mol H₂ gerekir.

Özetle

  • Hidrokarbonlarda kaynama noktası karbon sayısı arttıkça yükselir, aynı sayıda dallanma arttıkça düşer.
  • Kaynama noktası düşük olan sıvının buhar basıncı yüksektir.
  • Tam yanma CO₂ ve H₂O, eksik yanma CO ve/veya kurum verir; yanma ekzotermiktir.
  • Doymamış hidrokarbonlar H₂, X₂, HX, H₂O ile katılma tepkimesi verir; alkanlar vermez.
  • Monomerlerin çoklu bağlarının açılarak birleşmesiyle polimer (örneğin polietilen) oluşur.

Hidrokarbonların Özellikleri ve Tepkimeleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Aynı dış basınçta düz zincirli alkanlar karşılaştırılıyor. Molekül büyüklüğü arttıkça kaynama sıcaklığının genel olarak yükselmesi nasıl açıklanır?
AKaynamada bütün C–C bağlarının kopmasıyla.
BUzun zincirlere zorunlu O atomu eklenmesiyle.
CMoleküller arası London etkileşimlerinin güçlenmesiyle.
DBüyük alkanların zorunlu iyonik olmasıyla.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Aynı ailede düz zincir uzadıkça elektron bulutunun büyüklüğü ve moleküller arası dağılım etkileşimleri artar. Molekülleri sıvıdan ayırmak daha fazla enerji gerektirebilir.
2Kolay
Aynı formüldeki sıvı alkan izomerleri P ve Q aynı sıcaklıkta dengededir. Q nun buhar basıncı P den yüksek ölçülmüş. Bu sıcaklıkta hangisi doğrudur?
AP nin buhar basıncı daha yüksek kabul edilmelidir.
BQ daha fazla karbon içerdiği için sonuç değişmiştir.
CQ nun buharında yeni bir bileşik oluşmuştur.
DQ nun sıvıdan buhar fazına geçme eğilimi daha yüksektir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Aynı sıcaklıktaki denge buhar basıncı daha yüksek olan sıvı bu koşulda daha uçucudur. Molekül formülünün aynı olması fiziksel özellikleri zorunlu eşitlemez.
3Orta
CH₂=CH₂ uygun katalizör varlığında bir H₂ ile yalnız etana dönüştürülüyor. Ürün hangisidir?
AHC≡CH.
BCH₃–CH₃.
CCH₃–CH₂–CH₃.
DCH₃–OH.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Eten C₂H₄ e H₂ katıldığında C₂H₆ oluşur. C=C bağı C–C olurken her C bir H daha taşır. Verilen net ürün etandır.
4Orta
Çok sayıda CH₂=CH₂ molekülünün ideal katılma polimerleşmesinde küçük molekül ayrılmıyor. Polimer zincirinin iç tekrar parçası hangisidir?
A–CH=CH–; her monomerden H₂ ayrılmıştır.
B–CH₂–O–; araya O girmiştir.
C–CH₂–CH₂–; uç çizgiler komşu tekrar parçalarına bağlanmayı gösterir.
DCH₃–CH₃ bağımsız molekülleri; zincir oluşmamıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Monomerdeki C=C nin katılmaya katılan π bileşeni yerine zincir boyunca yeni bağlantılar oluşur. İç tekrar parçası C₂H₄ atomlarını korur; ayrı etan molekülü değildir.
5Zor
P düz pentan, Q 2-metilbütan, R 2,2-dimetilpropan. Üçü aynı formülde; P den R ye daha kompakt yapılar olarak veriliyor. Aynı basınçta kaynama ve üçünün de sıvı olduğu aynı sıcaklıkta buhar basıncı için beklenen sıra hangisidir?
AKaynama ve buhar basıncı ikisi de P > Q > R.
BKaynama P > Q > R; buhar basıncı P < Q < R.
CKaynama P < Q < R; buhar basıncı P > Q > R.
DAynı formül nedeniyle iki özellik de üçünde kesin eşittir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Bu pentan izomerlerinde kompaktlaşma moleküller arası temas ve London etkileşimlerini azaltan eğilim verir. Kaynama düşerken aynı sıcaklıkta denge buhar basıncı yükselir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular