Çözümü göster
Elektron bölgeleri bağları ve ortaklanmamış çiftleri kapsar. Molekül geometrisi atom çekirdeklerinin yerleşimini adlandırır. Çiftler geometriyi etkileyebilir ama yeni atom sayılmaz.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Su molekülü doğrusal değil, kırık bir şekle sahiptir; metan ise bir tetrahedron (dört yüzlü) biçimindedir. Moleküllerin üç boyutlu şeklini önceden kestirmek için VSEPR (Değerlik Kabuğu Elektron Çifti İtmesi) kuramı kullanılır. Kuramın ana fikri şudur: merkez atomun çevresindeki elektron bölgeleri birbirini iter ve en uzak konuma yerleşir.
Merkez atomun etrafında elektronların bulunduğu her bölgeye elektron bölgesi denir. Bir bağ bölgesi (tek, çift ya da üçlü bağ fark etmeksizin) tek bir elektron bölgesi sayılır; ortaklanmamış elektron çifti de ayrı bir elektron bölgesidir. Örneğin CO₂ de iki çift bağ iki bölgedir; NH₃ te üç N–H bağı ve bir ortaklanmamış çift dört bölgedir.
Elektron bölgeleri birbirini en az iterek yerleştiğinde elektron bölgesi biçimi belirlenir: 2 bölge doğrusal, 3 bölge düzlem üçgen, 4 bölge dört yüzlüdür. Molekülün biçimi ise yalnızca atomların konumlarına bakılarak adlandırılır; ortaklanmamış çiftler molekül biçimini görünür biçimde belirlemez, ama konumlarını etkiler. Bu nedenle "elektron bölgesi biçimi" ile "molekül biçimi" aynı olmak zorunda değildir.
• BeH₂: 2 bağ bölgesi, ortaklanmamış çift yok → doğrusal, 180°
• BH₃: 3 bağ bölgesi → düzlem üçgen, 120°
• CH₄: 4 bağ bölgesi → düzgün dört yüzlü, 109,5°
• NH₃: 3 bağ + 1 ortaklanmamış çift → üçgen piramit, yaklaşık 107°
• H₂O: 2 bağ + 2 ortaklanmamış çift → açısal (kırık), yaklaşık 104,5°
• CO₂: 2 bölge (çift bağlar tek bölge sayılır) → doğrusal
CH₄, NH₃ ve H₂O nun hepsi dört elektron bölgesine sahiptir, ancak bağ sayıları farklı olduğu için molekül biçimleri farklıdır.
Ortaklanmamış elektron çifti yalnız bir çekirdeğin etkisinde olduğundan bağ çiftine göre daha geniş bir alan kaplar ve bağ çiftlerini daha çok iter. Bu yüzden ortaklanmamış çift sayısı arttıkça bağ açıları küçülür: CH₄ (109,5°) > NH₃ (yaklaşık 107°) > H₂O (yaklaşık 104,5°). Bu sıralama yalnız nitel bir yorumdur ve verilen açı değerlerine bağlıdır. Bağ açılarını yalnız merkez atomun hibrit türüne bakarak kesin söylemek doğru değildir.
• Atom sayısı tek başına molekül biçimini belirlemez: üç atomlu CO₂ doğrusal, H₂O açısaldır. Fark merkez atomdaki ortaklanmamış çiftlerden gelir.
• Çizilen yapıdaki açı, gerçek bağ açısı değildir. Lewis yapıları bağlanma düzenini gösterir, geometriyi göstermez.
• sp³ hibritleşmesi her zaman dört yüzlü biçim vermez; yalnız ortaklanmamış çift yoksa dört yüzlüdür.
Örnek 1. CO₂ ve H₂O molekülleri de üç atomludur. Biçimleri neden farklıdır?
CO₂ de merkez karbon atomunun iki bağ bölgesi vardır ve ortaklanmamış çifti yoktur; iki bölge birbirini en uzak konumda, yani 180° de iter ve molekül doğrusaldır. H₂O da oksijenin iki bağ bölgesi ve iki ortaklanmamış çifti vardır; dört bölge dört yüzlü yönelim gösterir, ancak yalnız iki bağ gözlendiğinden molekül açısal biçimde olur.
Örnek 2. NH₃ molekülünün biçimi nedir ve neden?
Azotun üç bağ bölgesi (N–H) ve bir ortaklanmamış çifti vardır; toplam dört elektron bölgesi bulunur. Bölgeler dört yüzlü yönelimde dizilir; bunlardan biri ortaklanmamış çift olduğu için atomların oluşturduğu biçim üçgen piramittir. Ortaklanmamış çiftin itmesi nedeniyle H–N–H açısı 109,5° den biraz küçük olup yaklaşık 107° dir.
Örnek 3. BH₃ ve NH₃ aynı sayıda atoma sahip olmalarına rağmen neden farklı biçimdedir?
BH₃ te borun üç bağ bölgesi vardır ve ortaklanmamış çifti yoktur; molekül düzlem üçgendir (120°). NH₃ te azot ayrıca bir ortaklanmamış çifte sahiptir; bu çift diğer bağları iter ve molekül piramit biçimini alır. Fark, atom sayısından değil, merkez atomun ortaklanmamış çiftlerinden kaynaklanır.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.