MegaSoru

Molekül Geometrisi ve VSEPR Kuramı 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Molekül Geometrisi ve VSEPR Kuramı Konu Anlatımı

Su molekülü doğrusal değil, kırık bir şekle sahiptir; metan ise bir tetrahedron (dört yüzlü) biçimindedir. Moleküllerin üç boyutlu şeklini önceden kestirmek için VSEPR (Değerlik Kabuğu Elektron Çifti İtmesi) kuramı kullanılır. Kuramın ana fikri şudur: merkez atomun çevresindeki elektron bölgeleri birbirini iter ve en uzak konuma yerleşir.

Elektron bölgesi nedir?

Merkez atomun etrafında elektronların bulunduğu her bölgeye elektron bölgesi denir. Bir bağ bölgesi (tek, çift ya da üçlü bağ fark etmeksizin) tek bir elektron bölgesi sayılır; ortaklanmamış elektron çifti de ayrı bir elektron bölgesidir. Örneğin CO₂ de iki çift bağ iki bölgedir; NH₃ te üç N–H bağı ve bir ortaklanmamış çift dört bölgedir.

Elektron bölgesi biçimi ve molekül biçimi

Elektron bölgeleri birbirini en az iterek yerleştiğinde elektron bölgesi biçimi belirlenir: 2 bölge doğrusal, 3 bölge düzlem üçgen, 4 bölge dört yüzlüdür. Molekülün biçimi ise yalnızca atomların konumlarına bakılarak adlandırılır; ortaklanmamış çiftler molekül biçimini görünür biçimde belirlemez, ama konumlarını etkiler. Bu nedenle "elektron bölgesi biçimi" ile "molekül biçimi" aynı olmak zorunda değildir.

Örnek moleküller

• BeH₂: 2 bağ bölgesi, ortaklanmamış çift yok → doğrusal, 180°
• BH₃: 3 bağ bölgesi → düzlem üçgen, 120°
• CH₄: 4 bağ bölgesi → düzgün dört yüzlü, 109,5°
• NH₃: 3 bağ + 1 ortaklanmamış çift → üçgen piramit, yaklaşık 107°
• H₂O: 2 bağ + 2 ortaklanmamış çift → açısal (kırık), yaklaşık 104,5°
• CO₂: 2 bölge (çift bağlar tek bölge sayılır) → doğrusal
CH₄, NH₃ ve H₂O nun hepsi dört elektron bölgesine sahiptir, ancak bağ sayıları farklı olduğu için molekül biçimleri farklıdır.

Ortaklanmamış çiftin etkisi

Ortaklanmamış elektron çifti yalnız bir çekirdeğin etkisinde olduğundan bağ çiftine göre daha geniş bir alan kaplar ve bağ çiftlerini daha çok iter. Bu yüzden ortaklanmamış çift sayısı arttıkça bağ açıları küçülür: CH₄ (109,5°) > NH₃ (yaklaşık 107°) > H₂O (yaklaşık 104,5°). Bu sıralama yalnız nitel bir yorumdur ve verilen açı değerlerine bağlıdır. Bağ açılarını yalnız merkez atomun hibrit türüne bakarak kesin söylemek doğru değildir.

Dikkat edilecek yanlışlar

• Atom sayısı tek başına molekül biçimini belirlemez: üç atomlu CO₂ doğrusal, H₂O açısaldır. Fark merkez atomdaki ortaklanmamış çiftlerden gelir.
• Çizilen yapıdaki açı, gerçek bağ açısı değildir. Lewis yapıları bağlanma düzenini gösterir, geometriyi göstermez.
• sp³ hibritleşmesi her zaman dört yüzlü biçim vermez; yalnız ortaklanmamış çift yoksa dört yüzlüdür.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. CO₂ ve H₂O molekülleri de üç atomludur. Biçimleri neden farklıdır?

CO₂ de merkez karbon atomunun iki bağ bölgesi vardır ve ortaklanmamış çifti yoktur; iki bölge birbirini en uzak konumda, yani 180° de iter ve molekül doğrusaldır. H₂O da oksijenin iki bağ bölgesi ve iki ortaklanmamış çifti vardır; dört bölge dört yüzlü yönelim gösterir, ancak yalnız iki bağ gözlendiğinden molekül açısal biçimde olur.

Örnek 2. NH₃ molekülünün biçimi nedir ve neden?

Azotun üç bağ bölgesi (N–H) ve bir ortaklanmamış çifti vardır; toplam dört elektron bölgesi bulunur. Bölgeler dört yüzlü yönelimde dizilir; bunlardan biri ortaklanmamış çift olduğu için atomların oluşturduğu biçim üçgen piramittir. Ortaklanmamış çiftin itmesi nedeniyle H–N–H açısı 109,5° den biraz küçük olup yaklaşık 107° dir.

Örnek 3. BH₃ ve NH₃ aynı sayıda atoma sahip olmalarına rağmen neden farklı biçimdedir?

BH₃ te borun üç bağ bölgesi vardır ve ortaklanmamış çifti yoktur; molekül düzlem üçgendir (120°). NH₃ te azot ayrıca bir ortaklanmamış çifte sahiptir; bu çift diğer bağları iter ve molekül piramit biçimini alır. Fark, atom sayısından değil, merkez atomun ortaklanmamış çiftlerinden kaynaklanır.

Özetle

  • VSEPR kuramına göre merkez atomun etrafındaki elektron bölgeleri birbirini iter ve en uzak konuma yerleşir.
  • Çoklu bağ tek elektron bölgesi sayılır; ortaklanmamış çift ayrı bir bölgedir.
  • BeH₂ doğrusal, BH₃ düzlem üçgen, CH₄ düzgün dört yüzlü, NH₃ üçgen piramit, H₂O açısaldır.
  • Ortaklanmamış çiftler bağ çiftlerini daha çok ittiğinden bağ açısı CH₄ > NH₃ > H₂O şeklinde azalır.
  • Atom sayısı ve hibrit türü tek başına molekül biçimini belirlemez; ortaklanmamış çiftler dikkate alınmalıdır.

Molekül Geometrisi ve VSEPR Kuramı — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
VSEPR açıklamasında elektron bölgesi düzeni ile molekül geometrisini ayıran ölçüt hangisidir?
Aİlkinde bağ ve merkezdeki ortaklanmamış çift bölgeleri; ikincisinde atomların konumları dikkate alınır.
Bİkisinde de yalnız ortaklanmamış çiftlerin yerleri adlandırılır.
CElektron düzeni yalnız toplam elektron sayısını, molekül geometrisi yalnız atom kütlesini kullanır.
DMolekül geometrisinde ortaklanmamış çiftler ek atomlar gibi gösterilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Elektron bölgeleri bağları ve ortaklanmamış çiftleri kapsar. Molekül geometrisi atom çekirdeklerinin yerleşimini adlandırır. Çiftler geometriyi etkileyebilir ama yeni atom sayılmaz.
2Kolay
İzole monomer BeH₂ için Be iki H atomuna bağlıdır ve merkezde ortaklanmamış çift yoktur. VSEPR modelinde H–Be–H yerleşimi hangisidir?
Aİki H aynı yönde üst üste bulunur.
Bİki H ve Be açısal yerleşir; merkezde zorunlu iki çift vardır.
CH atomları Be atomunun zıt taraflarında doğrusal yerleşir.
DBe ve iki H dört yüzlü bir molekül oluşturur.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
İki bağ bölgesi aralarındaki uzaklığı artıracak biçimde zıt yönlenir. Merkezde ek çift olmadığı için elektron bölgesi düzeni ve molekül geometrisi doğrusaldır.
3Orta
CH₄ için C üzerinde dört bağ bölgesi ve ortaklanmamış çift bulunmadığı biliniyor. Dört C–H bağının ideal yerleşimi hangisidir?
AC ve dört H aynı düzlemde kare oluşturur.
BC merkezde, H atomları bir düzgün dört yüzlünün köşelerine yönelir.
CH atomları C çevresinde tek doğruya dizilir.
DÜç H bağ yapar, dördüncü H ortaklanmamış çifttir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Dört eşdeğer bağ bölgesi üç boyutta dört yüzlü yönlenir. Merkezde çift bulunmadığı için atom konumları da dört yüzlü molekül geometrisi verir.
4Orta
NH₃ modelinde üç H bir üçgenin köşelerinde, N ise bu üç H atomunun oluşturduğu düzlemin dışında gösteriliyor. N üzerinde bir ortaklanmamış çift vardır. Bu tarif nasıl adlandırılır?
ADüzlem üçgendir; N atomunun düzlem dışında bulunması önemsizdir.
BDoğrusaldır; üç H bir doğru üzerinde bulunmalıdır.
CÜçgen piramit molekül geometrisiyle tutarlıdır.
DDört yüzlü moleküldür; ortaklanmamış çift dördüncü H sayılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Üç H tabanı ve düzlem dışında N tepesi bir üçgen piramit oluşturur. Dördüncü elektron bölgesi N çiftidir; bu bölgeyi atom gibi eklemek molekül geometrisinin adını değiştirir.
5Zor
İzole monomer BeH₂ ile H₂O karşılaştırılıyor. Be üzerinde çift yok, O üzerinde iki ortaklanmamış çift var; her merkez iki H atomuna bağlı. Hangi açıklama biçim farkını gerekçelendirir?
ABeH₂ iki bölgeyle doğrusal, H₂O dört bölgeyle açısaldır; merkez çiftleri belirleyicidir.
Bİkisi de üç atomlu olduğundan aynı doğrusal biçimdedir.
CH₂O dört bölge taşıdığı için dört H atomu içermelidir.
DBeH₂ daha az çift taşıdığı için zorunlu açısaldır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İki tür aynı sayıda atom taşır; ancak merkez çevresinde iki ve dört bölge vardır. BeH₂ iki bağla doğrusal, su iki bağ ve iki çiftle açısal tahmin edilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular