Çözümü göster
Alkan adlandırmasında ana zincir gerçek C–C bağlantılarından oluşan en uzun sürekli yoldur. Zincir çizimde kıvrılabilir; bir atomu iki kez sayarak uzatılamaz.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Dünyanın her yerindeki kimyacılar aynı bileşiğe aynı adı vermek için ortak kurallar kullanır. Bu kurallar IUPAC (Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği) adlandırma sistemidir. Hidrokarbonların adı, molekülün en uzun zincirinden, zincir üzerindeki çoklu bağ ve yan gruplardan türetilir. Bu bölümde alifatik hidrokarbonların adlandırılması ele alınır.
Zincirdeki karbon sayısı adın kökünü verir: 1 met-, 2 et-, 3 prop-, 4 büt-, 5 pent-, 6 hekz-, 7 hept-, 8 okt-, 9 non-, 10 dek-. Köke eklenen ek, bileşiğin sınıfını bildirir: -an (alkan, yalnız tek bağ), -en (alken, çift bağ), -in (alkin, üçlü bağ). Halka varsa sik(lo)- öneki kullanılır. Örnekler: metan, etan, propan, bütan, pentan, hekzan; eten, propen, büt-1-en; etin, propin, büt-1-in; siklopropan, siklobütan, siklopentan, siklohekzan.
Ana zincir, molekülde bulunan en uzun sürekli karbon zinciridir. Alken ve alkinlerde ana zincir, çoklu bağı içeren en uzun zincirdir. Zincirin her iki ucundan da numaralandırma yapılır ve şu sıra izlenir:
1. Çoklu bağ varsa çoklu bağa en küçük numara verecek uçtan başlanır.
2. Çoklu bağ yoksa (ya da eşitse) yan grupların konumuna en küçük numara verilir; numaralar ilk farklı konumda karşılaştırılır.
Çoklu bağın konumu, bağı oluşturan iki karbondan küçük olanın numarasıyla gösterilir ve eki "-en" ya da "-in" in hemen önüne yazılır (büt-2-en, pent-2-in).
Ana zincire bağlanan alkil grupları, alkan adından -an eki atılıp -il eklenerek adlandırılır: metil (–CH₃), etil (–CH₂CH₃), propil (–CH₂CH₂CH₃). Yan grupların adı, konum numarasıyla birlikte ana zincir adının önüne alfabetik sırayla yazılır. Aynı gruptan birden fazla varsa di-, tri- önekleri kullanılır; bu önekler alfabetik sıraya katılmaz. Konumlar virgülle, rakam ile harf arası tireyle ayrılır. Örnekler: 2-metilbütan, 2,2-dimetilbütan, 3-etil-2-metilhekzan (etil, alfabetik olarak metilden önce gelir).
Bir karbon atomu, kaç karbon atomuna bağlıysa ona göre sınıflandırılır: primer karbon bir, sekonder karbon iki, tersiyer karbon üç karbon atomuna bağlıdır. Alkil gruplarının sınıflandırması da bağlanma noktasındaki karbona göredir: –CH₂CH₂CH₃ (propil) primerdir; –CH(CH₃)₂ (izopropil) sekonderdir. Bu sınıflandırma, yan grup ve zincir yapısını anlatırken kullanılır.
Halkalı bileşiklerde halkadaki karbon sayısı kök olur. Tek bir yan grup varsa numara verilmez (metilsiklopentan); iki yan grupta ilk gruba 1 numarası verilir ve numaralandırma en küçük konumları verecek yönde yapılır (1,2-dimetilsiklohekzan, 1,1-dimetilsiklobütan). Halkada çift bağ varsa çift bağ 1 ve 2 konumunu alır, yan gruba en küçük numara verilir (3-metilsiklohekz-1-en). Aromatiklerde benzen ve toluen gibi özel adlar kullanılır; bu dersin kapsamında yalnız verilen küçük özel ad listesi kullanılır.
Örnek 1. CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.
En uzun zincir 5 karbonludur (pentan). Metil grubu 3. karbondadır (her iki uçtan sayılsa da 3). Ad: 3-metilpentan.
Örnek 2. CH₃–CH=CH–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.
Ana zincir 5 karbonludur ve çift bağ içerir (pent-ene). Çift bağa en küçük numara verecek uçtan sayılır; çift bağ 2. ve 3. karbonlar arasındadır ve konum 2 olur. Ad: pent-2-en.
Örnek 3. CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₂CH₃)–CH₂–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.
En uzun zincir 6 karbonludur (hekzan). Yan gruplar metil ve etildir. Numaralandırma, grupların konumları küçük çıkacak şekilde soldan yapılır: metil 2. karbonda, etil 3. karbondadır (diğer uçtan sayılırsa 4 ve 5 çıkar). Alfabetik sırada etil önce gelir. Ad: 3-etil-2-metilhekzan.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.