MegaSoru

Hidrokarbonların Sistematik Adlandırılması 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Hidrokarbonların Sistematik Adlandırılması Konu Anlatımı

Dünyanın her yerindeki kimyacılar aynı bileşiğe aynı adı vermek için ortak kurallar kullanır. Bu kurallar IUPAC (Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği) adlandırma sistemidir. Hidrokarbonların adı, molekülün en uzun zincirinden, zincir üzerindeki çoklu bağ ve yan gruplardan türetilir. Bu bölümde alifatik hidrokarbonların adlandırılması ele alınır.

Temel adlar

Zincirdeki karbon sayısı adın kökünü verir: 1 met-, 2 et-, 3 prop-, 4 büt-, 5 pent-, 6 hekz-, 7 hept-, 8 okt-, 9 non-, 10 dek-. Köke eklenen ek, bileşiğin sınıfını bildirir: -an (alkan, yalnız tek bağ), -en (alken, çift bağ), -in (alkin, üçlü bağ). Halka varsa sik(lo)- öneki kullanılır. Örnekler: metan, etan, propan, bütan, pentan, hekzan; eten, propen, büt-1-en; etin, propin, büt-1-in; siklopropan, siklobütan, siklopentan, siklohekzan.

Ana zincir ve numaralandırma

Ana zincir, molekülde bulunan en uzun sürekli karbon zinciridir. Alken ve alkinlerde ana zincir, çoklu bağı içeren en uzun zincirdir. Zincirin her iki ucundan da numaralandırma yapılır ve şu sıra izlenir:
1. Çoklu bağ varsa çoklu bağa en küçük numara verecek uçtan başlanır.
2. Çoklu bağ yoksa (ya da eşitse) yan grupların konumuna en küçük numara verilir; numaralar ilk farklı konumda karşılaştırılır.
Çoklu bağın konumu, bağı oluşturan iki karbondan küçük olanın numarasıyla gösterilir ve eki "-en" ya da "-in" in hemen önüne yazılır (büt-2-en, pent-2-in).

Yan gruplar

Ana zincire bağlanan alkil grupları, alkan adından -an eki atılıp -il eklenerek adlandırılır: metil (–CH₃), etil (–CH₂CH₃), propil (–CH₂CH₂CH₃). Yan grupların adı, konum numarasıyla birlikte ana zincir adının önüne alfabetik sırayla yazılır. Aynı gruptan birden fazla varsa di-, tri- önekleri kullanılır; bu önekler alfabetik sıraya katılmaz. Konumlar virgülle, rakam ile harf arası tireyle ayrılır. Örnekler: 2-metilbütan, 2,2-dimetilbütan, 3-etil-2-metilhekzan (etil, alfabetik olarak metilden önce gelir).

Primer, sekonder ve tersiyer karbon

Bir karbon atomu, kaç karbon atomuna bağlıysa ona göre sınıflandırılır: primer karbon bir, sekonder karbon iki, tersiyer karbon üç karbon atomuna bağlıdır. Alkil gruplarının sınıflandırması da bağlanma noktasındaki karbona göredir: –CH₂CH₂CH₃ (propil) primerdir; –CH(CH₃)₂ (izopropil) sekonderdir. Bu sınıflandırma, yan grup ve zincir yapısını anlatırken kullanılır.

Halkalı ve aromatik adlar

Halkalı bileşiklerde halkadaki karbon sayısı kök olur. Tek bir yan grup varsa numara verilmez (metilsiklopentan); iki yan grupta ilk gruba 1 numarası verilir ve numaralandırma en küçük konumları verecek yönde yapılır (1,2-dimetilsiklohekzan, 1,1-dimetilsiklobütan). Halkada çift bağ varsa çift bağ 1 ve 2 konumunu alır, yan gruba en küçük numara verilir (3-metilsiklohekz-1-en). Aromatiklerde benzen ve toluen gibi özel adlar kullanılır; bu dersin kapsamında yalnız verilen küçük özel ad listesi kullanılır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. CH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.

En uzun zincir 5 karbonludur (pentan). Metil grubu 3. karbondadır (her iki uçtan sayılsa da 3). Ad: 3-metilpentan.

Örnek 2. CH₃–CH=CH–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.

Ana zincir 5 karbonludur ve çift bağ içerir (pent-ene). Çift bağa en küçük numara verecek uçtan sayılır; çift bağ 2. ve 3. karbonlar arasındadır ve konum 2 olur. Ad: pent-2-en.

Örnek 3. CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₂CH₃)–CH₂–CH₂–CH₃ bileşiğini adlandırınız.

En uzun zincir 6 karbonludur (hekzan). Yan gruplar metil ve etildir. Numaralandırma, grupların konumları küçük çıkacak şekilde soldan yapılır: metil 2. karbonda, etil 3. karbondadır (diğer uçtan sayılırsa 4 ve 5 çıkar). Alfabetik sırada etil önce gelir. Ad: 3-etil-2-metilhekzan.

Özetle

  • Karbon sayısı adın kökünü, çoklu bağ türü (-an, -en, -in) sınıfı belirler; halkada sik(lo)- öneki kullanılır.
  • Ana zincir en uzun sürekli zincirdir; alken ve alkinde çoklu bağı içeren en uzun zincir seçilir.
  • Numaralandırmada önce çoklu bağa, sonra yan gruplara en küçük numara verilir.
  • Yan gruplar alfabetik sırayla yazılır; di-, tri- önekleri alfabetik sıraya katılmaz.
  • Primer, sekonder ve tersiyer karbon, bağlı olduğu karbon sayısına göre (1, 2, 3) belirlenir.

Hidrokarbonların Sistematik Adlandırılması — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Dallanmış bir alkanın ana zinciri belirlenirken hangi ölçüt önce uygulanır?
AKâğıtta yatay yazılmış sıra her durumda ana zincirdir.
BBir C atomunu tekrar kullanmadan izlenebilen en uzun sürekli karbon zinciri seçilir.
CMoleküldeki bütün C atomları dallar dahil tek sıraya zorlanır.
DEn kısa yol seçilip bütün diğer atomlar dal sayılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Alkan adlandırmasında ana zincir gerçek C–C bağlantılarından oluşan en uzun sürekli yoldur. Zincir çizimde kıvrılabilir; bir atomu iki kez sayarak uzatılamaz.
2Kolay
CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃ yapısının sistematik adı hangisidir?
A2-metilbütan.
B3-metilbütan.
C2-etilpropan.
DPentan.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
En uzun zincir dört C ile bütandır. Dışarıdaki CH₃ metil dalıdır. İki uçtan konumlar iki ve üç olduğundan iki seçilir.
3Orta
Beş CH₂ grubunun yalnız tek C–C bağlarıyla kapalı tek halka oluşturduğu yapının adı hangisidir?
ASiklopentan.
BPentan.
CSiklobütan.
DBenzen.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Halka beş karbonludur ve bütün C–C bağları tektir. Beş C kökü pentan, halka işareti siklo ile siklopentan adı elde edilir.
4Orta
3-metilpentan adı hangi yarı açık yapıyla eşleşir?
ACH₃–CH₂–CH(CH₃)–CH₂–CH₃.
BCH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₂–CH₃.
CCH₃–CH₂–CH₂–CH₂–CH₂–CH₃.
DCH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Pentan ana zinciri beş C verir. Üçüncü C üzerinde bir CH₃ dalı bulunmalıdır. Doğru yapıda merkezden iki tarafa ikişer C uzanır.
5Zor
CH₃–C(CH₃)₂–CH₂–CH₃ yapısının doğru adı hangisidir?
A2-etilbütan.
B3,3-dimetilbütan.
C2,2-dimetilbütan.
D2-metilpentan.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
En uzun zincir dört C içerir. Aynı ikinci C üzerinde iki ayrı CH₃ dalı vardır. İki metil dimetil olarak, her ikisinin konumu 2,2 olarak yazılır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular