Çözümü göster
Aşı çalışmalarının belirtilen katkısı koruyucu sağlıktır; ihtiyaç bulaşıcı hastalık kaynaklı kayıpların azaltılmasıdır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Biyolojinin tarihi, insanların karşılaştığı sorunlara bilimsel yöntemle cevap arayışının tarihidir. Mikroskobun gelişmesi, aşı, antibiyotik, DNA modeli ve genom çalışmaları gibi dönüm noktaları sağlık, tarım ve çevre alanında yaşamı değiştirmiştir. Bu konuda bir keşfin hangi ihtiyaca cevap verdiğini, insan yaşamına nasıl yansıdığını ve tarihî bir katkı iddiasının nasıl doğrulanacağını inceleriz.
Bilimsel keşiflerin çoğu bir ihtiyaçtan ya da merak edilen bir sorudan doğar.
• Mikroskobun geliştirilmesi çıplak gözle görülemeyen yapıların incelenmesini sağlamış; Robert Hooke 1665'te yayımladığı Micrographia'da mantar dokusundaki odacıklar için "hücre" sözcüğünü kullanmıştır.
• Çiçek hastalığına karşı Edward Jenner'in 1796'daki çalışması aşı fikrinin gelişmesine katkı vermiştir.
• Penisilinin keşfi ve sonradan ilaç olarak üretilmesi bakteriyel enfeksiyonlarla mücadeleyi değiştirmiştir.
Bir keşfi değerlendirirken önce "Hangi soruna cevap aradı?" sorusu sorulur.
Bir keşif ile onun gündelik yaşamdaki sonucu arasında çoğu zaman uzun bir süreç vardır.
• Keşif: yeni bir olgu ya da açıklama ortaya konur.
• Uygulama: bu bilgiden üretim, tedavi ya da teknik bir yöntem geliştirilir.
• Toplumsal sonuç: sağlık, beslenme, çevre ya da ekonomi bu uygulamayla değişir.
Örneğin DNA'nın çift sarmal yapısının modellenmesi (1953) genetik bilginin nasıl saklandığına dair yeni sorular doğurmuş, sonraki yıllarda genetik testler ve biyoteknoloji uygulamaları için zemin oluşturmuştur. İnsan Genom Projesi (1990-2003) ise insan DNA'sının dizilenmesini hedeflemiştir.
Bir bilim tarihi bilgisini kullanmadan önce kaynağı ve dönemi kontrol edilir.
• Kişi adı, tarih ve katkı birbirleriyle tutarlı mı?
• Bilgi birincil kaynağa ya da güvenilir bir bilim tarihi kaynağına dayanıyor mu?
• Katkı tek bir kişiye mi ait, yoksa bir ekibin ve önceki çalışmaların ürünü mü?
Bilimsel gelişmeler çoğunlukla birikimlidir; bir buluşu tek kişinin anlık başarısı gibi anlatmak çoğu zaman eksik bir anlatımdır.
Hiçbir buluş her sorunun kesin çözümü değildir.
• Antibiyotikler bakterilere etki eder; virüslere karşı etkili değildir ve bilinçsiz kullanım dirençli bakterilerin yaygınlaşmasına katkı verebilir.
• Bir aşı belirli bir hastalığa karşı korunma sağlar; bütün hastalıkları önlemez.
• Yeni bir teknolojinin yararları yanında sınırları ve etik boyutları da değerlendirilir.
Örnek 1. Bir öğrenci "Mikroskop icat edildikten sonra bütün hastalıkların nedeni anlaşıldı." yazmıştır. Bu ifadedeki sorun nedir?
Mikroskop küçük yapıların gözlenmesini sağlayarak hastalık etkenlerinin araştırılmasına katkı vermiştir; ancak hastalık nedenlerinin anlaşılması uzun süren, birçok araştırmacının katıldığı bir süreçtir ve bütün hastalıkların nedeni mikroskopla görülebilen canlılar değildir. İfade aşırı genelleme yapmaktadır.
Örnek 2. Bir haber metninde penisilinin keşfi "grip salgınını sona erdiren buluş" olarak anlatılmıştır. Bu iddia nasıl değerlendirilmelidir?
Grip virüslerden kaynaklanır; penisilin ise bakterilere etki eden bir antibiyotiktir. Bu nedenle iddia keşfin gerçek katkısıyla uyumlu değildir. Penisilinin katkısı bakteriyel enfeksiyonların tedavisindedir.
Örnek 3. Bir öğrenci aşının tarihini araştırmak istiyor. Araştırılabilir bir soru hangisi olabilir: "Aşı iyi bir şey mi?" mi, yoksa "Jenner'in çalışması çiçek hastalığına karşı korunmada hangi gözlemlere dayanıyordu?" mu?
İkinci soru araştırılabilirdir; çünkü belirli bir kişiye, döneme ve gözleme yöneliktir ve kaynaklardan kanıt toplanarak cevaplanabilir. Birinci soru ise kişisel değerlendirmeye açıktır ve neyin ölçüleceği belli değildir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.