MegaSoru

Bitkilerde Yönelme: Deney Tasarımı ve Veri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Bitkilerde Yönelme: Deney Tasarımı ve Veri Konu Anlatımı

Pencere kenarında bırakılan bir saksı bitkisinin zamanla ışığa doğru eğildiğini herkes görmüştür. Bu gözlemin neden böyle olduğunu anlamak için ise iyi tasarlanmış bir deney gerekir. Bu bölümde yönelme hareketini gözlemlemek için deneyin nasıl kurulacağı ve elde edilen verinin nasıl okunacağı ele alınır.

Araştırılabilir soru ve değişkenler

Deneyin ilk adımı ölçülebilir bir soru kurmaktır: “Tek yönlü ışık, koleoptilin eğilme açısını etkiler mi?” Soru kurulduktan sonra değişkenler ayrılır:
• Bağımsız değişken: araştırmacının değiştirdiği etken (ışığın yönü, ucun kesilmesi).
• Bağımlı değişken: ölçülen sonuç (eğilme açısı, yan uzama farkı).
• Kontrol değişkenleri: eşit tutulan etkenler (sıcaklık, nem, bitki türü ve yaşı).
Karşılaştırma için yalnız bağımsız değişkenin farklı olduğu gruplar kurulur.

Koleoptil deneyleri ve oksin

Çimlenen tahıl bitkilerinin ucundaki koruyucu yapı olan koleoptil üzerinde yapılan deneyler yönelmeyi açıklar:
• Tek yönlü ışıkta bırakılan koleoptil ışığa doğru eğilir.
• Ucu kesilen koleoptil eğilmez; ışığı algılayan ve eğilmeyi başlatan kısım uçtadır.
• Ucu ışık geçirmeyen bir başlıkla örtülürse eğilme olmaz; ışığın uca ulaşması gerekir.
• Kesilen ucun oksin geçiren bir agar blokta bekletilip kesik yüzeye asimetrik yerleştirilmesi koleoptili blok olan tarafın tersine eğer; yani eğilme uçtan gelen bir kimyasal maddeden kaynaklanır.
Işık gelen tarafa göre gölgedeki tarafta oksin daha çok bulunur; bu taraf daha çok uzar ve koleoptil ışığa doğru eğilir. Bu, asimetrik oksin dağılımının sonucudur.

Kök ve diğer etkenler

Yönelme yalnız ışığa değildir. Yer çekimi, su ve kimyasal madde de yönelmeyi etkiler. Köklerin yer çekimi yönünde büyümesi, suya doğru yönelmesi ve ışıktan uzaklaşması aynı bitkide farklı organların farklı yanıtlar verdiğini gösterir. Hangi etkenin sonucu belirlediğini anlamak için bir seferde yalnız bir etken değiştirilir.

Veriyi okuma

Tekrarlı ölçümlerde ortalama alınır. Örneğin dört bitkide eğilme açıları 20, 24, 22 ve 26 derece ise ortalama (20 + 24 + 22 + 26) / 4 = 23 derecedir. Gruplar arasındaki fark tekrarlar arasındaki değişimden belirgin biçimde büyükse etkiden söz edilebilir. İki etken aynı anda değiştirilmişse (hem ışık hem sıcaklık) farkın hangisinden kaynaklandığı söylenemez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir deneyde koleoptillerin ucu kesilip tek yönlü ışığa konuyor ve eğilme görülmüyor. Bu sonuç neyi gösterir?

Işığa yanıt veren ve eğilmeyi başlatan bölümün uçta olduğunu gösterir. Uç kesilince eğilme olmaz.

Örnek 2. Bir öğrenci iki saksıdan birini ışıklı ve sıcak, diğerini karanlık ve soğuk bırakıp eğilme farkına bakıyor. Neden kesin bir sonuca varamaz?

İki etken (ışık ve sıcaklık) birlikte değiştirilmiştir. Fark ışıktan mı sıcaklıktan mı geldiği ayırt edilemez. Yalnız ışık değiştirilip diğer koşullar eşit tutulmalıdır.

Örnek 3. Dört kök ucunda yer çekimi yönündeki uzama 30, 34, 32 ve 36 mm ölçülüyor. Ortalama nedir?

(30 + 34 + 32 + 36) / 4 = 33 mm.

Özetle

  • Deneyde bağımsız değişken, bağımlı değişken ve kontrol değişkenleri ayrı ayrı belirlenir.
  • Koleoptil ucu ışığı algılar; uç kesilirse ya da örtülürse eğilme olmaz.
  • Işığın aydınlık ve gölge taraflarında asimetrik oksin dağılımı, gölge tarafının daha çok uzayarak bitkinin ışığa doğru eğilmesini sağlar.
  • Aynı anda iki etkenin değiştirilmesi sonucu hangisine bağlayacağımızı belirsiz bırakır.
  • Tekrarlı ölçümlerde ortalama alınır ve gruplar arası fark tekrar farkıyla karşılaştırılır.

Bitkilerde Yönelme: Deney Tasarımı ve Veri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir öğretim çalışmasında aynı yaşta sürgünlerin tek yandan ve her yönden eşit ışık altında yönelmesi karşılaştırılacaktır. Amaçla uyumlu araştırma sorusu hangisidir?
AIşığın yön dağılımı, 24 saatte oluşan sürgün eğilme açısını değiştirir mi?
BBitki ışığı sevmeye karar verir mi?
CSaksının etiket rengi kaç harflidir?
DBütün bitkiler her zaman aynı derecede mi eğilir?
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Soru hem değiştirilen ışık dağılımını hem ölçülecek açıyı ve süreyi belirtir. Böylece yönelme karşılaştırılabilir bir çıktı olur.
2Kolay
Bir simülasyonda eş sürgünlere aynı şiddette ışık verilir; yalnız ışığın sağdan veya soldan gelişi değiştirilir. Yeni büyümenin yatay yönü ölçülür. Bağımsız değişken hangisidir?
AYeni büyümenin yatay yönü
BIşığın geliş yönü
CBaşlangıçta eşit tutulan yaş
DSabit tutulan ışık şiddeti
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Araştırmacının değiştirdiği etken ışığın sağdan veya soldan gelmesidir. Büyümenin yönü bu değişime verilen ölçülen yanıttır.
3Orta
Hazır koleoptil kayıtlarında sağlam bitki ve yalnız alt bölgesi opak kılıflı bitki tek yanlı ışığa eğilir; yalnız uç bölgesi opak başlıklı bitki eğilmez. Canlılık, uzama yeteneği ve sıcaklık karşılaştırılabilirdir. Hangi çıkarım en uygundur?
AIşığı yalnız alt bölge algılar
BOpak uç başlığı bütün bitki hücrelerini kesin öldürmüştür
CBu koşullarda uç bölgesinin ışık alması yönelmenin başlaması için önemlidir
DIşık doğrudan her uzayan hücreye ulaşmadan eğilme oluşamaz
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Uç açıkken alt bölgenin örtülmesi yönelmeyi kaldırmamıştır; uç örtülünce yanıt kaybolmuştur. Bu kayıt algılamanın başlatılmasında uca rol verir, sinyalin kimyasal kimliğini tek başına belirlemez.
4Orta
Bir sanal kök modelinde amaç sağ–sol nem farkının büyüme yönüne etkisini sınamaktır. Işık yönünden kaynaklanabilecek farkı azaltan koşul hangisidir?
Aİki tarafta aynı ışık koşulunu koruyup yalnız nem farkını oluşturmak
BNemli tarafı aynı zamanda daha güçlü aydınlatmak
CSağ tarafın hem nemini hem sıcaklığını artırmak
DNem farkı olmadan yalnız ışığı sağa almak
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Nem etkisi için diğer yönlü etkenler eşitlenmelidir. Eşit ışık altında nem farkının değişmesi hedefe uygun karşılaştırmadır.
5Zor
Dik sürgün öğretim modelinde sağ ve sol yan başlangıçta eşittir; daha çok uzayan yan dışta kalarak sürgünü kısa kalan yana eğer. P'de sol yan 6 mm, sağ yan 2 mm; Q'da iki yan da 6 mm uzamıştır. Hangi tahmin uygundur?
AP sola eğilir; Q hiç uzamamıştır
BP ve Q aynı eğilmeyi gösterir çünkü en büyük yan uzamaları eşittir
CP sağa eğilir; Q bu iki yan arasındaki farktan dolayı eğilmez
DQ daha fazla simetrik uzadığı için zorunlu olarak sağa eğilir
Çözümü göster
Doğru cevap: C
P'de sol yan sağdan 4 mm daha çok uzar; verilen modelde eğilme sağadır. Q'da fark sıfırdır, fakat büyüme sıfır değildir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular