Duyu Reseptörleri ve Duyu Organları Konu Anlatımı
Işığı görmek, sesi duymak, çiçeğin kokusunu almak, çayın sıcaklığını fark etmek farklı duyulardır; ama hepsi aynı mantıkla başlar: önce bir reseptör uyaranı alır. Bu bölümde reseptörlerin çeşitleri, duyu organlarıyla ilişkileri ve alınan uyarının nasıl yorumlandığı ele alınır.
Reseptör ve uyaran çeşitleri
Reseptör, uyaranı alıp sinir sinyaline çeviren özelleşmiş hücre ya da yapıdır. Uyaranlar fiziksel (ışık, ses titreşimi, basınç, sıcaklık, dokunma) ya da kimyasal (koku ve tat veren maddeler) olabilir. Her reseptör türü belirli bir uyarana duyarlıdır.
Reseptörlerin sınıflandırılması
Reseptörler duyarlı oldukları uyarana göre sınıflandırılır:
• Fotoreseptör: ışığa duyarlı (gözün retinasında).
• Mekanoreseptör: dokunma, basınç ve ses titreşimine duyarlı (deride, kulakta).
• Termoreseptör: sıcaklık değişimine duyarlı (deride).
• Kemoreseptör: kimyasal maddelere duyarlı (burunda koku, dilde tat).
Bir duyu organında birden çok reseptör türü bulunabilir; deri bunun en iyi örneğidir.
Duyu organları
Duyu organları, reseptörleri ve yardımcı yapıları bir arada taşır:
• Göz: görme; ışık reseptörleri retinadadır.
• Kulak: işitme ve denge.
• Burun: koku alma.
• Dil: tat alma.
• Deri: dokunma, basınç ve sıcaklık algısı.
Göz uyumu, görme kusurları ve dengenin ayrıntıları bu bölümün konusu değildir.
Alma, iletme, yorumlama
Duyu süreci üç basamakta incelenir:
• Alım: reseptör uyaranı alır ve sinyale çevirir.
• İletim: sinyal duyu nöronları aracılığıyla merkezî sinir sistemine taşınır.
• Yorumlama: beyin sinyali değerlendirir ve bilinçli algıyı oluşturur.
Reseptörün uyarılması algılandığı anlamına gelmez; yol herhangi bir basamakta kesilirse algı oluşmaz. Örneğin reseptörler sağlam olsa da duyu nöronu kesilmişse sinyal beyne ulaşamaz ve algı gerçekleşmez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Havada yayılan bir koku maddesi burnun içinde nasıl bir reseptöre ve uyarana işaret eder?
Koku maddesi kimyasal bir uyarandır ve kemoreseptörler tarafından alınır.
Örnek 2. Bir kişinin parmak ucundaki dokunma reseptörleri sağlam, fakat o parmaktan gelen duyu nöronu kesilmiştir. Dokunmayı hisseder mi? Neden?
Hissetmez. Alım gerçekleşir ama iletim kesildiği için sinyal merkezî sinir sistemine ulaşmaz ve algı oluşmaz.
Örnek 3. Deride hem sıcaklığı hem basıncı algılayan yapılar bulunur. Bu iki duyu hangi reseptör gruplarıyla ilişkilidir?
Sıcaklık termoreseptörlerle, basınç mekanoreseptörlerle ilişkilidir. Aynı organda birden çok reseptör bulunabilir.
Özetle
- Reseptör, uyaranı alıp sinyale çeviren özelleşmiş yapıdır.
- Uyaran fiziksel ya da kimyasal olabilir; fotoreseptör, mekanoreseptör, termoreseptör ve kemoreseptör uyarana göre ayrılır.
- Göz, kulak, burun, dil ve deri başlıca duyu organlarıdır.
- Duyu süreci alım, iletim ve yorumlamadan oluşur; bilinçli algı beyinde oluşur.
- Reseptörün uyarılması tek başına algı demek değildir.
Duyu Reseptörleri ve Duyu Organları — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
İnsan retinasında ışıkla ilişkili duyu alımını sağlayan reseptörlerin temel sınıfı hangisidir?
AFotoreseptör
BKemoreseptör
CMekanoreseptör
DTermoreseptör
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Fotoreseptörler ışık uyaranını algılamaya özelleşmiştir. Retina bu reseptörleri içerir; gözdeki bütün yapıların görevi aynı değildir.
2Kolay
Bir göz modelinde retina ışığa duyarlı hücreleri, görme siniri ise bilgiyi merkezi sinir sistemine götüren yolu içerir. Hangi eşleme uygundur?
ARetina: göz rengini belirleme; görme siniri: ışığı kırma
BRetina: ses titreşimini toplama; görme siniri: koku çözme
CRetina: yalnız koruma; görme siniri: tat maddesini algılama
DRetina: duyu alımına katılma; görme siniri: bilgiyi iletme
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Reseptör içeren retina ile sinirsel iletim yolu farklı basamaklardır. Retina başlangıçtaki ışık alımına, sinir bilginin taşınmasına katılır.
3Orta
Hazır duyu kaydında P, suda çözünmüş tat maddesine; Q, derinin mekanik basıncına verilen yanıttır. Başlangıç uyaranları hangi sırayla sınıflanır?
AP fiziksel, Q kimyasal
BP kimyasal, Q fiziksel
Cİkisi de kimyasal
Dİkisi de yalnız ışık uyaranıdır
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Tat maddesinin kimyasal niteliği ile mekanik basınç farklı uyaran sınıflarıdır. Sonraki sinirsel iletim benzer olsa da başlangıç uyaranları ayrı kalır.
4Orta
Bir ders modelinde reseptör uygun uyaranla karşılaşır, sinir sistemine aktarılabilir değişim oluşur, bilgi merkezi yapılarda değerlendirilir. Hangi açıklama uygundur?
AReseptör alımı, aktarım ve merkezi değerlendirme birbirine bağlı ayrı basamaklardır
BReseptör alımı bütün merkezi yorumlamanın tek başına tamamıdır
CMerkeze iletim varsa uygun bir başlangıç uyaranına hiç gerek kalmaz
DMerkezi değerlendirme yalnız duyu organının dış kabuğunda gerçekleşir
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Uyaranın alınması ve sinirsel bilgiye dönüştürülmesi, merkeze aktarım ve değerlendirmeyle aynı işlem değildir. Duyusal yol bu işlevleri birleştirir.
5Zor
Kurmaca bir reseptör kaydında X çözeltisi verildiğinde yanıt oluşmuştur. Aynı çözeltinin sıcaklığı da değişmiştir. Sıcaklık eşitlenerek X verildiğinde yanıt yok, X olmadan sıcaklık değiştirildiğinde yanıt vardır. Hangi sınıflama daha iyi desteklenir?
AX adı kimyasal olduğu için reseptör kesin kemoreseptördür
BX'siz yanıt oluştuğundan hiçbir reseptör etkinliği yoktur
CSıcaklık kontrolü yapıldığında ilk gözlem otomatik olarak sahte olur
DBu kayıtlar sıcaklığa duyarlılığı destekler; ilk yanıt tek başına X'e kimyasal duyarlılık kanıtı değildir
Çözümü göster
Doğru cevap: D
İlk koşul iki etken içerir. Ayrı kayıtlar yanıtın sıcaklık değişimiyle eşleştiğini gösterir; kimyasalın kimliği tek açıklama sayılamaz.