Çözümü göster
Işık şiddetindeki değişim bitkinin karşılaştığı etkendir. Yaprak konumundaki değişiklik ise buna eşlik eden yanıttır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Güneşe dönen bir ayçiçeği, dokunulunca yaprağını kapatan mimoza, sıcak bir yüzeyden elini çeken bir insan ve besin kaynağına doğru yüzen bir bakteri birbirinden çok farklı canlılardır. Yine de hepsi çevrelerindeki ya da kendi içlerindeki bir değişime yanıt verir. Bu bölümde uyaran ve tepki kavramları ile farklı canlılarda ortak görülen tepki örüntüsü ele alınır.
Uyaran, canlıda bir tepkiye yol açan dış ya da iç değişimdir: ışık, sıcaklık, dokunma, kimyasal madde, su miktarındaki değişim, kandaki şeker düzeyi gibi. Tepki ise canlının bu uyarana verdiği yanıttır. Tepki her zaman görünür bir hareket olmak zorunda değildir; büyümenin yönünün değişmesi, bir bezin salgı yapması ya da kalp atış hızının artması da tepkidir.
Farklı canlılarda yapılar çok farklı olsa da tepki üç basamakta düşünülebilir:
• Uyaranı alma: uyarana duyarlı bir yapı değişimi algılar.
• Yorumlama (işleme): alınan bilgi değerlendirilir ve yanıt belirlenir.
• Tepkinin ortaya çıkması: yanıtı gerçekleştiren yapı çalışır.
İnsanda bu basamakları reseptör, sinir sistemi ve kas ya da bez üstlenir. Mimozada ise dokunmayı alan hücreler ile yaprağın kapanmasını sağlayan hücreler arasında bitkiye özgü bir iletim vardır. Basamaklar aynıdır, yapılar farklıdır.
Sinir hücresi bulunmayan canlılar da çevre değişimlerine tepki verebilir. Bitkiler yer değiştirmeden ışığa, yer çekimine ve dokunmaya tepki gösterir; bakteriler kimyasal maddelere doğru ya da onlardan uzağa hareket eder; tek hücreliler zararlı bir uyarandan uzaklaşabilir. Bu nedenle “sinir sistemi olmayan canlı tepki vermez” ya da “yer değiştirmeyen canlı tepki vermez” yargıları yanlıştır.
Kısa süren bir uyaran uzun süren bir yanıt doğurabilir; bu durumda uyaranın süresi ile tepkinin süresi birbirine karıştırılmamalıdır. Farklı canlılardan alınan örneklerde ortak noktayı bulmak için her örnekte uyaranı, uyaranı alan yapıyı, yorumlama basamağını ve yanıtı ayrı ayrı yazmak yararlıdır. Genelleme yapılırken yalnız birkaç örneğe bakıp sınırlayıcı bir sonuç (“tüm canlılar…”) çıkarılmamasına dikkat edilir.
Örnek 1. Mimoza bitkisine dokunulunca yaprakları kapanıyor. Bu olayda uyaran ve tepki nedir? Bitkinin sinir sistemi olmaması sonucu değiştirir mi?
Uyaran dokunmadır, tepki yaprakların kapanmasıdır. Sinir sistemi olmaması sonucu değiştirmez; bitkiler kendilerine özgü iletimle tepki verebilir.
Örnek 2. Bir bakteri topluluğu bir besin kaynağına doğru ilerliyor. Bu olay tepki örüntüsünün üç basamağıyla nasıl ilişkilendirilir?
Uyaran besin kaynağından yayılan kimyasal maddelerdir. Bakteri bu maddeleri hücre yüzeyinde alır, bilgiyi hücre içinde işler ve hareket yapılarını çalıştırarak besine doğru ilerler. Sinir sistemi olmadan da alma, yorumlama ve yanıt basamakları görülür.
Örnek 3. Bir bitkiye yalnız 5 dakika boyunca tek yönlü ışık verilmiş ve bitki iki saat boyunca ışığa doğru eğilmeye devam etmiştir. Uyaran süresi tepki süresiyle aynı mıdır?
Hayır. Uyaran 5 dakika sürmüş, tepki iki saat sürmüştür. Kısa bir uyaran daha uzun süren bir yanıt başlatabilir; bu iki süre ayrı ölçülür.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.