MegaSoru

Canlılarda Uyaran ve Tepki Örüntüleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Canlılarda Uyaran ve Tepki Örüntüleri Konu Anlatımı

Güneşe dönen bir ayçiçeği, dokunulunca yaprağını kapatan mimoza, sıcak bir yüzeyden elini çeken bir insan ve besin kaynağına doğru yüzen bir bakteri birbirinden çok farklı canlılardır. Yine de hepsi çevrelerindeki ya da kendi içlerindeki bir değişime yanıt verir. Bu bölümde uyaran ve tepki kavramları ile farklı canlılarda ortak görülen tepki örüntüsü ele alınır.

Uyaran ve tepki

Uyaran, canlıda bir tepkiye yol açan dış ya da iç değişimdir: ışık, sıcaklık, dokunma, kimyasal madde, su miktarındaki değişim, kandaki şeker düzeyi gibi. Tepki ise canlının bu uyarana verdiği yanıttır. Tepki her zaman görünür bir hareket olmak zorunda değildir; büyümenin yönünün değişmesi, bir bezin salgı yapması ya da kalp atış hızının artması da tepkidir.

Tepki örüntüsü: alma, yorumlama, yanıt

Farklı canlılarda yapılar çok farklı olsa da tepki üç basamakta düşünülebilir:
• Uyaranı alma: uyarana duyarlı bir yapı değişimi algılar.
• Yorumlama (işleme): alınan bilgi değerlendirilir ve yanıt belirlenir.
• Tepkinin ortaya çıkması: yanıtı gerçekleştiren yapı çalışır.
İnsanda bu basamakları reseptör, sinir sistemi ve kas ya da bez üstlenir. Mimozada ise dokunmayı alan hücreler ile yaprağın kapanmasını sağlayan hücreler arasında bitkiye özgü bir iletim vardır. Basamaklar aynıdır, yapılar farklıdır.

Tepki için sinir sistemi ya da yer değiştirme şart değildir

Sinir hücresi bulunmayan canlılar da çevre değişimlerine tepki verebilir. Bitkiler yer değiştirmeden ışığa, yer çekimine ve dokunmaya tepki gösterir; bakteriler kimyasal maddelere doğru ya da onlardan uzağa hareket eder; tek hücreliler zararlı bir uyarandan uzaklaşabilir. Bu nedenle “sinir sistemi olmayan canlı tepki vermez” ya da “yer değiştirmeyen canlı tepki vermez” yargıları yanlıştır.

Uyaran süresi, tepki süresi ve örüntüden genelleme

Kısa süren bir uyaran uzun süren bir yanıt doğurabilir; bu durumda uyaranın süresi ile tepkinin süresi birbirine karıştırılmamalıdır. Farklı canlılardan alınan örneklerde ortak noktayı bulmak için her örnekte uyaranı, uyaranı alan yapıyı, yorumlama basamağını ve yanıtı ayrı ayrı yazmak yararlıdır. Genelleme yapılırken yalnız birkaç örneğe bakıp sınırlayıcı bir sonuç (“tüm canlılar…”) çıkarılmamasına dikkat edilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Mimoza bitkisine dokunulunca yaprakları kapanıyor. Bu olayda uyaran ve tepki nedir? Bitkinin sinir sistemi olmaması sonucu değiştirir mi?

Uyaran dokunmadır, tepki yaprakların kapanmasıdır. Sinir sistemi olmaması sonucu değiştirmez; bitkiler kendilerine özgü iletimle tepki verebilir.

Örnek 2. Bir bakteri topluluğu bir besin kaynağına doğru ilerliyor. Bu olay tepki örüntüsünün üç basamağıyla nasıl ilişkilendirilir?

Uyaran besin kaynağından yayılan kimyasal maddelerdir. Bakteri bu maddeleri hücre yüzeyinde alır, bilgiyi hücre içinde işler ve hareket yapılarını çalıştırarak besine doğru ilerler. Sinir sistemi olmadan da alma, yorumlama ve yanıt basamakları görülür.

Örnek 3. Bir bitkiye yalnız 5 dakika boyunca tek yönlü ışık verilmiş ve bitki iki saat boyunca ışığa doğru eğilmeye devam etmiştir. Uyaran süresi tepki süresiyle aynı mıdır?

Hayır. Uyaran 5 dakika sürmüş, tepki iki saat sürmüştür. Kısa bir uyaran daha uzun süren bir yanıt başlatabilir; bu iki süre ayrı ölçülür.

Özetle

  • Uyaran dış ya da iç bir değişimdir; tepki canlının bu değişime verdiği yanıttır.
  • Tepki örüntüsü uyaranı alma, yorumlama ve yanıtın ortaya çıkması basamaklarından oluşur.
  • Tepki vermek için sinir sistemi ya da yer değiştirme gerekmez; bitkiler ve bakteriler de tepki verir.
  • Uyaranın süresi ile tepkinin süresi ayrı kavramlardır.
  • Örüntüden genelleme yaparken her örnekte uyaran, alıcı yapı ve yanıt ayrı ayrı belirlenir.

Canlılarda Uyaran ve Tepki Örüntüleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir bitkinin hazır kaydında ışık şiddeti artırıldıktan sonra yaprakların konumu değişmiştir. Bu kayıtta uyaran olarak adlandırılan olay hangisidir?
AYaprakların konum değiştirmesi
BYaprağın bitkiye bağlı olması
CKaydı inceleyen kişinin yorumu
DIşık şiddetinin artması
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Işık şiddetindeki değişim bitkinin karşılaştığı etkendir. Yaprak konumundaki değişiklik ise buna eşlik eden yanıttır.
2Kolay
Bir canlıya ilişkin basit modelde önce çevresel değişim algılanır, ardından hücre içi süreçler düzenlenir ve sonunda salgı miktarı değişir. Bu modelde doğru işlev sırası hangisidir?
AAlgılama, iç düzenleme, yanıt
BYanıt, algılama, iç düzenleme
Cİç düzenleme, yanıt, algılama
DAlgılama, yanıt, iç düzenleme
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Modelin başlangıcı algılama, ara basamağı iç düzenleme, gözlenen sonucu salgı değişimidir.
3Orta
Hazır gözlemlerde bir tek hücreli canlı kimyasal değişimden sonra hareket yönünü, bir bitki ışık değişiminden sonra büyüme doğrultusunu değiştirmiştir. Mekanizmaları araştırılmamıştır. İkisine ilişkin hangi ortak çıkarım desteklenir?
AÇevresel değişimle ilişkili biyolojik yanıt gösterebilirler
BAynı organla algılama yaparlar
Cİkisinde de kas kasılması gerçekleşmiştir
DYanıt süreleri mutlaka eşittir
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Farklı yanıtlar aynı genel işlevi örnekler: çevresel değişimle ilişkili tepki. İşlev benzerliği yapı ve süre eşitliği değildir.
4Orta
Bir yüzeye bağlı canlı hücre, ortamın kimyasal bileşimi değişince belirli bir enzimin üretimini artırmaktadır. Hücrenin merkezi yer değiştirmemektedir. Hangi yorum doğrudur?
AEnzim üretimindeki düzenlenmiş değişim de bir yanıttır
BYer değiştirmediği için hiçbir yanıt oluşmamıştır
CEnzim üretimi artıyorsa hücre mutlaka yüzeyden ayrılmıştır
DYanıt sayılması için gözle görülebilir uzaklığa ilerlemelidir
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Uyaran–tepki ilişkisi hareket mesafesiyle sınırlanmaz. Üretim düzeyindeki değişim hücresel yanıt olabilir.
5Zor
Bir bitki kaydında ışık değişiminden sonraki ilk 2 dakikada büyüme doğrultusu değişmemiş, 6 saat sonunda değişmiştir. Işığı sabit tutulan benzer bitkide aynı sürede doğrultu değişmemiştir. Bu kayıt, ilk 2 dakikaya bakılarak kurulan hangi yargının düzeltilmesini en doğrudan gerektirir?
Aİlk 2 dakikada ölçülen doğrultu değişmemiştir
BSabit ışık kaydında 6 saatte doğrultu değişmemiştir
CErken doğrultu değişimi yoksa bitki bu ışık değişimine hiç yanıt vermez
DYanıtın değerlendirilmesinde gözlem süresi belirtilmelidir
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Geç gözlem, erken dönemde değişim görülmemesini inkâr etmez; bundan sonsuza uzanan yanıtsızlık çıkarılmasını geçersiz kılar. Karşılaştırma kaydı zamanın tek başına değişimi açıklamadığını destekler.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular