MegaSoru

Üstel ve Logaritmik Problemler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Üstel ve Logaritmik Problemler Konu Anlatımı

Üstel ve logaritmik fonksiyonlar, büyüme–azalma olaylarını ve çok geniş değer aralıklı ölçekleri modeller. Bu konuda gerçek yaşam problemlerinden denklem kurulur, çözülür ve sonuç bağlamında yorumlanır.

Üstel büyüme ve azalma

Bileşik faizde $P$ liralık anaparanın yıllık faiz oranı $r$ ise $t$ yıl sonra değeri $A = P(1 + r)^t$ dir. Yarılanma süresi $T$ olan bir maddenin miktarı $N = N_0\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/T}$ ile modellenir. Bakteri gibi çoğalan canlılarda her belirli sürede iki katına çıkma $N = N_0 \cdot 2^{t/T}$ ile ifade edilir. Bu modellerde bilinmeyen üstteyse tabanlar eşitlenir ya da iki yanın logaritması alınır.

Logaritmik ölçekler

Çok geniş aralıkta değişen nicelikler logaritmik ölçeklerle gösterilir. Soruda formül verilir. Ses şiddeti seviyesi $L = 10\log\dfrac{I}{I_0}$ (desibel); asitlik $pH = -\log[H^+]$; deprem büyüklüğü genlik logaritmasıyla ilişkilidir. pH gibi $10$ tabanlı ölçeklerde $1$ birimlik değişim, derişimin $10$ katı kadar değişmesi demektir; desibelde ise $10$ dB lik artış şiddetin $10$ katına çıkması demektir.

Çözüm stratejisi ve yorum

Önce modelin bilinenleri yerine konur. Üstel denklem tabanları eşitleyerek ya da logaritma alarak çözülür (gerekli logaritma değerleri soruda verilir). Sonuç bağlamda yorumlanır: negatif süre ya da gerçekçi olmayan değerler elenir, modelin geçerli olduğu aralık sorgulanır. Çözüm grafikle de kontrol edilebilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. $1000$ TL anapara yıllık $\%10$ bileşik faizle $3$ yıl sonra kaç TL olur?

$A = 1000 \cdot (1{,}1)^3 = 1000 \cdot 1{,}331 = 1331$ TL dir.

Örnek 2. Yarılanma süresi $5$ gün olan bir maddenin $80$ mg lık miktarı kaç gün sonra $20$ mg olur?

$80 \cdot \left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/5} = 20$ ten $\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/5} = \dfrac{1}{4} = \left(\dfrac{1}{2}\right)^2$ ve $\dfrac{t}{5} = 2$, $t = 10$ gün.

Örnek 3. $I = 1000\, I_0$ olan bir sesin şiddet seviyesi kaç desibeldir ($L = 10\log\dfrac{I}{I_0}$)? Hidrojen iyonu derişimi $10^{-3}$ olan çözeltinin pH ı kaçtır?

$L = 10\log 1000 = 10 \cdot 3 = 30$ dB dir. $pH = -\log 10^{-3} = 3$ tür.

Örnek 4. Bir bakteri topluluğu her saat iki katına çıkıyor. Başlangıçta $5000$ olan topluluk $40000$ olduğunda kaç saat geçmiştir? Model uzun süre geçerli midir?

$5000 \cdot 2^t = 40000$ ten $2^t = 8$ ve $t = 3$ saattir. Model uzun süre geçerli değildir; besin ve yer sınırlı olduğundan bakteri sayısı sonsuza dek ikiye katlanamaz.

Özetle

  • Bileşik faiz $A = P(1 + r)^t$; yarılanma $N = N_0\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/T}$.
  • Bilinmeyen üstteyse tabanlar eşitlenir ya da logaritma alınır.
  • Desibel, pH ve deprem ölçeği logaritmik ölçeklerdir; formül soruda verilir.
  • Sonuç bağlamda yorumlanır; modelin geçerli aralığı sorgulanır.
  • Çözüm grafik ya da farklı bir yöntemle doğrulanır.

Üstel ve Logaritmik Problemler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Varsayımsal bir birikim modelinde $V(n)=1000(1{,}10)^n$ TL, $n$ yıl sayısıdır. İki yıl sonundaki model değeri kaç TL olur?
A$1100$
B$1200$
C$1210$
D$1220$
Çözümü göster
Doğru cevap: C
$V(2)=1000\cdot1{,}10^2=1210$; ikinci artış yeni değer üzerinden uygulanır.
2Kolay
Bir örnekte miktar $Q(t)=160(1/2)^{t/4}$ mg modeliyle azalıyor; $t$ saat cinsindendir. Sekiz saat sonraki model miktarı kaç mg olur?
A$20$
B$40$
C$80$
D$120$
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Sekiz saat iki yarılanma aralığıdır; $Q(8)=160(1/2)^2=40$ olur.
3Orta
$N(t)=200\cdot2^t$ için 1600 hedefini çözen öğrenci $2^t=1600$ yazıyor. Hangi düzeltme gerekir?
A$2^t=1400$ olmalıdır; katsayı çıkarılır.
B$2^t=200$ olmalıdır; hedef yerine başlangıç alınır.
C$2^t=1600$ doğrudur; başlangıç katsayısı önemsizdir.
DÖnce 200 ile bölünür; $2^t=8$ ve $t=3$ olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Başlangıç katsayısı çarpan olduğundan bölme gerekir; yerine koyunca $200\cdot8=1600$ doğrulanır.
4Orta
Bir ekipmanın değer kaybı modeli $V(n)=30000(1-r)^n$ TL'dir. Yıllık kayıp %15 iken öğrenci çarpanı $0{,}15$ seçiyor. Hangi düzeltme gerekir?
AÇarpan $0{,}85$ olmalıdır; her yıl değerin %85'i kalır.
BÇarpan $0{,}15$ doğrudur; kayıp oranı kalan oranıdır.
CÇarpan $1{,}15$ olmalıdır; kayıpta da büyüme kullanılır.
DÇarpan $15$ olmalıdır; yüzde işareti kaldırılır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Azalma çarpanı $1-r$ olup $1-0{,}15=0{,}85$ olur; model kaybedileni değil kalanı hesaplar.
5Zor
Basitleştirilmiş deprem genlik ölçeğinde $M=\log(A/A_0)$, ortak $A_0 > 0$ veriliyor. İki kaydın büyüklük farkı $M_2-M_1=2$ ise doğru yorum hangisidir?
A$A_2/A_1=100$; ikinci genlik yüz katıdır, bu formülden enerji oranı çıkarılmaz.
B$A_2/A_1=2$; iki birim fark iki kat demektir.
C$A_2/A_1=10$; her fark tek katman sayılır.
Dİkinci kaydın enerjisi kesin yüz katıdır; formül doğrudan enerji verir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Log farkı $\log(A_2/A_1)=2$ olur; üstel tanım oranı 100 yapar. Formüldeki değişken genliktir, enerji değildir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular